Kiểm soát viên không lưu (KSVKL) là lực lượng quan trọng của bộ phận quản lý bay - 1 trong 3 mắt xích của dây chuyền vận tải hàng không. Công việc chính của họ là luôn theo dõi, nắm lộ trình của mỗi chuyến bay từ khi cất cánh đến khi hạ cánh, liên lạc với phi công và đưa ra các huấn lệnh bảo đảm khoảng cách an toàn (phân cách) giữa các máy bay.

Công việc căng thẳng

Công việc của KSVKL chia thành 4 loại hình, gồm KSVKL đường dài, KSVKL tiếp cận, KSVKL tại sân và KSVKL mặt đất, tương ứng với từng giai đoạn quan trọng của chuyến bay. “Đồ nghề” của KSVKL là các màn hình radar và hệ thống quản lý không lưu tự động (ATM), thiết bị liên lạc vô tuyến không - địa, máy tính, điện thoại... Chỉ cần nhìn vào trang thiết bị, môi trường làm việc đã có thể cảm nhận đây là môi trường làm việc rất đặc thù và căng thẳng.

Thế nhưng, điều ngạc nhiên là tỉ lệ nữ chiếm áp đảo cánh đàn ông trong nghề KSVKL. Phương Anh - một kíp phó đang công tác tại Trung tâm Kiểm soát không lưu Hà Nội - cho biết cô đã gắn bó với nghề ở năm thứ 14. Trải qua nhiều tình huống bất thường, nhiều thử thách đòi hỏi KSVKL phải có sự tự tin, quyết đoán thì đọng lại trong cô là những lần đi “đánh bão, đánh giông” và những tình huống máy bay phút chốc mất liên lạc. Hoạt động ở trên không, “kẻ thù” của máy bay là bão, là giông. Bình thường, 1 ca trực không lưu có 3 người nhưng khi trời giông bão, máy bay xếp hàng trên trời không xuống được thì nhân sự có khi phải tăng gấp đôi và hơn thế. “Những hôm đó, chúng em có thể không được nghỉ giải lao mà phải cảm nhận được tinh thần khẩn trương của vùng trời mình phụ trách để hỗ trợ nhau dẫn đường cho máy bay. Nếu không xuống được, máy bay phải chuyển sân bay vừa thiệt hại về chi phí nhiên liệu, vừa đảo lộn kế hoạch đi lại của hành khách và quan trọng hơn là phải bảo đảm tuyệt đối an toàn cho máy bay hoạt động trong thời tiết xấu” - Phương Anh chia sẻ.

Khi xã hội nghỉ ngơi, đi du lịch nhiều là lúc nhân viên hàng không tất bật nhất

Có những thời điểm KSVKL cảm thấy rất mệt mỏi, căng thẳng mất ăn mất ngủ. Đó là khi máy bay đang từ một chấm sáng xanh nhỏ xíu trên màn hình radar bỗng chuyển sang màu đỏ khiến chuông báo khẩn nguy réo inh ỏi trong không gian làm việc tĩnh lặng. “Đời làm nghề, khó khăn nhất của em đa phần là trong tình huống máy bay mất liên lạc” - Phương Anh tâm sự. Cô kể có lần đang dẫn đường cho máy bay từ Hà Nội đi TP HCM, đến gần Đà Nẵng, phi công xin lấy độ cao, Phương Anh vừa chấp thuận thì đã thấy máy bay chệch khỏi đường bay, phi công nhấn code A7700 (khẩn nguy). Bằng kinh nghiệm cầm mic, cô đánh giá máy bay bị hỏng điều áp, phi công không kịp liên lạc mà hành động ngay. Rất may là trước khi gặp sự cố, máy bay đã lấy độ cao nên khi bị giảm độ cao đột ngột đã không xảy ra nguy cơ xung đột với máy bay khác ở phía dưới. Với bản lĩnh vững vàng, cô cùng kíp trực ứng phó ngay với tình huống khẩn cấp, thiết lập lại liên lạc với phi công đồng thời hướng dẫn các máy bay khác không để xảy ra nguy cơ xung đột. Khi hết ca, Phương Anh thức trắng đêm vì vừa trải qua những phút làm việc căng thẳng, thử thách ghê gớm.

Giờ giấc thất thường

Bà Nguyễn Thị An Thủy, Phó trưởng ACC Hà Nội - kíp trưởng, cho biết giờ giấc thất thường là đặc trưng của nghề KSVKL. Hoạt động hàng không diễn ra 24/7, các KSVKL làm việc chỉ có 2 ca (ngày/đêm), mỗi ca kéo dài 12 giờ nên phải làm đêm ngủ ngày, ăn không đúng bữa, ngủ không đúng giấc, dễ mắc phải những bệnh nghề nghiệp như đau dạ dày, mất ngủ... Cứ sau 2 giờ làm việc liên tục, KSVKL lại được nghỉ ít nhất 30 phút đối với ca ngày và 40 phút đối với ca đêm. Tại trung tâm có bố trí đầy đủ phòng nghỉ giải lao để uống trà, đọc báo thư giãn hoặc phòng nghỉ giữa ca có giường ngủ cá nhân để bảo đảm sức khỏe cho KSVKL. Bà Thủy cũng là người trực ở vị trí kíp trưởng trong sự cố phi công Vietnam Airlines báo động nhầm máy bay bị không tặc năm 2014 ở Nội Bài. “Chỉ có thể nói rằng đó là tình huống bất cứ KSVKL nào cũng cầu mong không phải đối mặt trong đời, dù vẫn phải vượt qua nó trong các bài đào tạo, huấn luyện” - bà Thủy trải lòng sau 23 năm gắn bó với nghề.

Công việc của KSVKL rất tĩnh, nhiều khi nam giới không chịu được nên “nhường” cho chị em khiến tỉ lệ nữ KSVKL luôn chiếm áp đảo. ACC Hà Nội có 80 KSVKL thì 65 là nữ. Quá nửa số nữ KSVKL ở đây đều có thâm niên làm việc lâu năm, có trình độ cao, đủ năng lực điều hành chuyên cơ (5 năm kinh nghiệm trở lên, 1 năm trước không có vi phạm an toàn bay và được giám đốc ra quyết định có năng lực điều hành chuyên cơ). Đối với ngành hàng không, khi xã hội nghỉ ngơi, đi du lịch nhiều thì là lúc nhân viên hàng không tất bật nhất. Cao điểm có lúc trên sóng điều hành của 1 KSVKL có 30 chuyến bay, trên vùng trời ACC Hà Nội phụ trách có 1.400 chuyến bay. Do đặc thù công việc, có nữ KSVKL 5 năm liên tục không được về quê chồng ăn Tết vì 3 năm liền được phân công đúng vào kíp trực Tết, 2 năm còn lại có bầu, sinh con. “Các anh KSVKL thì bảo thiệt thòi của nghề là không bao giờ được cho con đến cơ quan bố chơi vì quy định an ninh ngặt nghèo. Còn thiệt thòi của chúng em là thời gian ở bên đồng nghiệp nhiều hơn ở với chồng, con vì khi mình nghỉ thì chồng con đi học, đi làm” - một nữ KSVKL nói.

Cô cũng cho biết các KSVKL buộc phải học cách thích nghi với nghề hoặc bỏ cuộc ngay từ đầu. Những lần đi bay cảm giác (ngồi trong buồng lái với phi công để cảm nhận tốt môi trường làm việc thực tế của tổ lái) lại thấy mình quá nhỏ bé và thấy rõ hơn vai trò, trách nhiệm của mình đối với tổ bay. Có lần rời buồng lái để xuống ngồi với hành khách, hỏi lý do vì sao lại chọn bay Vietnam Airlines, cặp vợ chồng người Canada bảo bởi vì hãng này bay an toàn. Như thế mới biết rằng yếu tố an toàn là tối quan trọng đối với ngành.