Phụ huynh có con rối loạn phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý, rối loạn học tập hay chậm phát triển thường loay hoay giữa các lựa chọn: Can thiệp ở trung tâm, học hòa nhập ở trường phổ thông, hay tìm kiếm những lớp học phù hợp cho con. Không ít gia đình phải chuyển trường nhiều lần, chỉ mong tìm được nơi con được an toàn, được hiểu và có thể tiến bộ. Vậy một môi trường giáo dục như thế nào mới thực sự phù hợp với trẻ có nhu cầu đặc biệt?

Lấy trẻ làm trung tâm, tôn trọng sự khác biệt

Các chuyên gia giáo dục đặc biệt cho rằng, điểm xuất phát của mọi chương trình dành cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt phải là sự khác biệt cá nhân. Mỗi trẻ có cách xử lý thông tin, độ nhạy cảm giác quan, phong cách giao tiếp và tốc độ học tập rất riêng. Nếu môi trường chỉ mong chờ các em "giống như những học sinh khác", trẻ dễ rơi vào trạng thái căng thẳng, né tránh hoặc bùng nổ hành vi.

Cách tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm thể hiện ở việc lớp học, lịch trình, cách giao nhiệm vụ đều được điều chỉnh theo điểm mạnh và nhu cầu hỗ trợ của từng em. Một số trẻ cần thời gian chuyển tiếp dài hơn giữa các hoạt động, số khác lại cần lịch trình bằng hình ảnh, góc yên tĩnh để "rút lui" khi quá tải. Đó không phải là ưu ái, mà là điều chỉnh hợp lý để trẻ có cơ hội học tập công bằng.

Kế hoạch giáo dục cá nhân - lộ trình riêng cho từng em

Với trẻ có nhu cầu đặc biệt, một chương trình "đồng phục" rất khó đáp ứng. Nhiều nước đã áp dụng Kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP - Individualized Education Plan) như một yêu cầu bắt buộc trong giáo dục đặc biệt: Mỗi trẻ có một bản kế hoạch nêu rõ mục tiêu, phương pháp, hình thức hỗ trợ và cách đánh giá tiến bộ.

Tại Việt Nam, một số mô hình mới bắt đầu xây dựng IEP dựa trên đánh giá chuẩn hóa và sự tham gia của đội ngũ đa chuyên ngành. Lộ trình này giúp trẻ được hỗ trợ phù hợp ở những kỹ năng cần cải thiện, đồng thời được tạo cơ hội trải nghiệm các thử thách vừa sức, có định hướng, nhằm từng bước mở rộng và phát triển các năng lực mới. Phụ huynh cũng bớt cảm giác "mơ hồ" khi có thể theo dõi từng bước đi cụ thể của con.

Hỗ trợ toàn diện học thuật, cảm xúc, xã hội, kỹ năng tự lập

Giáo dục đặc biệt hiệu quả không chỉ nhắm đến điểm số hay khả năng hoàn thành bài tập. Trẻ cần được hỗ trợ trên nhiều phương diện:

- Học thuật: Đọc - viết, toán, kiến thức phổ thông được điều chỉnh nội dung và cách dạy, hoặc chuyển thành các nội dung học tập chức năng phù hợp với cuộc sống.

- Ngôn ngữ - giao tiếp: Kỹ năng hiểu và diễn đạt, chủ động giao tiếp, tham gia đối thoại.

- Hành vi - cảm xúc: Nhận diện cảm xúc, sử dụng chiến lược tự điều chỉnh thay vì bùng nổ hoặc thu mình.

- Kỹ năng tự phục vụ và tự lập: Tự chăm sóc bản thân, tham gia sinh hoạt gia đình, cộng đồng theo độ tuổi.

Khi các lĩnh vực này được thiết kế trong một chương trình thống nhất, tiến bộ của trẻ thường bền vững và có ý nghĩa thực tiễn hơn, thay vì chỉ là những thành tích ngắn hạn.

Gia đình - mắt xích then chốt của "vòng tròn hỗ trợ"

Trong mọi mô hình giáo dục đặc biệt, gia đình luôn được coi là môi trường can thiệp tự nhiên quan trọng nhất. Cha mẹ không chỉ là người đưa đón con đến trường, mà còn là đối tác trong giáo dục: Cùng trao đổi mục tiêu, tham gia các buổi huấn luyện để hiểu chiến lược mà giáo viên đang áp dụng và duy trì chúng trong sinh hoạt hằng ngày.

Khi thông điệp giữa nhà và trường thống nhất, trẻ nhận được những tín hiệu giống nhau ở cả hai môi trường, từ đó cảm thấy an toàn hơn, ít chống đối hơn và có nhiều cơ hội tiến bộ. Ngược lại, nếu nhà trường và gia đình làm khác nhau, trẻ dễ rơi vào vòng xoáy "hợp tác ở một nơi, chống đối ở nơi khác".

Đội ngũ liên ngành và môi trường vật lý phù hợp

Một lớp học giáo dục đặc biệt không chỉ cần giáo viên tận tâm. Nhiều mô hình trên thế giới xây dựng đội ngũ liên ngành gồm giáo viên giáo dục đặc biệt, giáo viên bộ môn, chuyên viên âm ngữ trị liệu, chuyên viên can thiệp hành vi, trị liệu hoạt động, tâm lý… cùng tham gia đánh giá và hỗ trợ cho từng em. Sự phối hợp thường xuyên giữa các chuyên gia giúp nhận diện đúng khó khăn cốt lõi và điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp.

Bên cạnh đó, môi trường vật lý - ánh sáng, tiếng ồn, mật độ lớp, cách bố trí không gian, khu vực điều chỉnh cảm xúc cũng ngày càng được coi là một phần của can thiệp. Với trẻ nhạy cảm giác quan, một không gian quá chói, quá ồn hoặc quá đông đôi khi là rào cản lớn hơn cả nội dung bài học.

Vin Nexus Center - mô hình mới trong bức tranh giáo dục đặc biệt

Trong bối cảnh nhu cầu lớn nhưng nguồn cung môi trường giáo dục chuyên biệt chất lượng cao còn hạn chế, Tập đoàn Vingroup đã công bố dự án Vin Nexus Center - mô hình giáo dục phi lợi nhuận dành cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt. Trung tâm hướng tới xây dựng một trường chuẩn quốc tế cho trẻ 2-18 tuổi, kết hợp can thiệp sớm, hỗ trợ học thuật - xã hội - kỹ năng sống và định hướng nghề nghiệp theo lộ trình dài hạn.

Vin Nexus Center đặt mục tiêu vận hành theo các chuẩn mực quốc tế về chương trình, đánh giá và thiết kế môi trường, đồng thời hợp tác với các tổ chức chuyên môn nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục đặc biệt. Cơ sở đầu tiên dự kiến khai trương tại Vinhomes Ocean Park 3 (Hưng Yên) vào năm 2026, với quy mô giới hạn để đảm bảo mức độ cá nhân hóa cho từng học sinh.

Các mô hình như Vin Nexus Center không thể lấp đầy ngay mọi khoảng trống nhưng mở ra một lựa chọn giáo dục chuyên biệt chất lượng cao cho gia đình. Mục tiêu là xây dựng môi trường được thiết kế theo đúng hồ sơ phát triển của từng trẻ, với lộ trình giáo dục cá nhân hóa giúp phát huy thế mạnh và can thiệp có hệ thống vào những khó khăn, thay vì ép trẻ theo một khuôn mẫu chung.