Trong thế giới khởi nghiệp, câu hỏi "thành công nhờ may mắn hay năng lực" thường xuất hiện sau khi người chiến thắng đã lộ diện. Khi một startup đã trở thành kỳ lân và duy trì được vị trí dẫn đầu thị trường, câu chuyện về họ thường được kể lại theo một cách rất gọn gàng: tầm nhìn đúng, chiến lược rõ ràng, thực thi xuất sắc.

"Sinh tồn" quan trọng hơn mộng tưởng

MoMo, nhìn từ bề ngoài, cũng dễ được xếp vào công thức đó, khi đây doanh nghiệp đầu tiên triển khai ví điện tử ở Việt Nam, trước cả các "ông lớn" nước ngoài và trước khi thị trường phổ cập smartphone. Nhưng sự thật là: "Hiếm có công ty khởi nghiệp thành công chỉ vì họ tìm ra một ý tưởng thần kỳ nào đó" - Paul Graham, nhà đồng sáng lập Y Combinator, tổ chức được coi là 'vườn ươm' startup nổi tiếng nhất nước Mỹ, khẳng định trong một bài viết.

Ông Paul Graham chỉ ra rằng con đường của các công ty khởi nghiệp thường không vận hành theo logic tuyến tính. Phần lớn thời gian của các founder không phải là những khoảnh khắc "nhìn thấy tương lai", mà là sống trong trạng thái mơ hồ kéo dài: doanh thu chưa rõ, thị trường chưa hình thành, áp lực tài chính thường trực và xác suất thất bại luôn lớn hơn thành công. Nhìn từ lăng kính đó, MoMo không phải là câu chuyện của một cú đánh cược trúng lớn, mà là câu chuyện của một tổ chức đủ năng lực để tồn tại qua những giai đoạn mà phần lớn đối thủ đã không thể vượt qua.

Hành trình của MoMo có những thuận lợi khi smartphone bùng nổ và trở thành thiết bị phổ cập. Chính sách thúc đẩy thanh toán không tiền mặt được đẩy mạnh ở cấp quốc gia. Đại dịch COVID-19 khiến giao dịch số trở thành nhu cầu thiết yếu trong đời sống hàng ngày.

Tuy nhiên, nếu bối cảnh đó là đủ để đi đến thành công, thị trường fintech Việt Nam đã không chứng kiến sự đào thải khốc liệt như thực tế. Trong cùng giai đoạn đó, không ít ví điện tử khác được hậu thuẫn từ các quỹ lớn, có hệ sinh thái hỗ trợ, ra mắt khi thị trường chưa có người chơi áp đảo... đã không trụ lại đủ lâu. Sự khác biệt nằm ở việc ai còn đủ khả năng tồn tại khi vận may xuất hiện.

MoMo ra đời trong bối cảnh thói quen thanh toán không tiền mặt ở Việt Nam gần như chưa tồn tại, smartphone vẫn còn là thứ xa xỉ. Do đó, ví điện tử gặp nhiều khó khăn: khó giải thích cho người dùng, khó tạo trải nghiệm đủ thuyết phục để thay đổi hành vi, khó tìm được mô hình doanh thu bền vững. Giá trị mà sản phẩm mang lại khi đó chưa đủ rõ để số đông sẵn sàng đánh đổi sự tiện lợi quen thuộc của tiền mặt.

MoMo đã bước qua giai đoạn đó không phải bằng những quyết định mang tính đột phá, mà bằng sự kiên trì xây dựng từng lớp hạ tầng, thuyết phục từng đối tác, và chấp nhận nhiều lần thử - sai - làm lại. Một bài học quan trọng được rút ra: trong khởi nghiệp, may mắn chỉ xuất hiện khi doanh nghiệp chưa chết.

Phản ứng nhanh khi "thời cơ" đến

Paul Graham cho rằng "may mắn" chỉ đến với những đội ngũ hội tụ ba yếu tố: tồn tại đủ lâu, không bỏ cuộc và quan trọng là phản ứng nhanh với những cơ hội bất ngờ.

Một trong những lý do quan trọng giúp MoMo đến được thành công là cách họ phản ứng nhanh và điều chỉnh chiến lược theo từng giai đoạn phát triển của thị trường. Trong 15 năm tồn tại và trưởng thành, MoMo đã nhiều lần chuyển mình rõ rệt theo bối cảnh thị trường. Mỗi lần chuyển mình, Momo không phản ứng thụ động mà còn tận dụng để tạo lợi thế chiến lược nổi bật.

MoMo phản ứng nhanh với từng chuyển động của thị trường Fintech

Ngay khi dịch vụ chuyển tiền dựa trên hạ tầng viễn thông bộc lộ giới hạn, MoMo không cố níu giữ một mô hình đã chứng minh là không hiệu quả. Khi smartphone bắt đầu phổ cập và hành vi người dùng dần dịch chuyển sang ứng dụng di động, doanh nghiệp này nhanh chóng nắm bắt thời cơ, chấp nhận "đập đi xây lại" để chuyển trọng tâm sang nền tảng mobile app.

Trong giai đoạn 2014-2019, MoMo không chọn con đường mua lại các giải pháp ngoài mà quyết định tự chủ công nghệ, phát triển đội ngũ kỹ sư theo chuẩn quốc tế và đạt các chứng nhận bảo mật cao nhất (như PCI DSS Level 1). Họ đã chuẩn hóa vận hành, triển khai QR code thanh toán, và mở rộng kết nối với ngân hàng, thậm chí trở thành đối tác thanh toán cho các nền tảng toàn cầu như Uber, Google và Apple.

Từ năm 2020 đến nay, khi nhu cầu giao dịch số và quản lý tài chính tăng mạnh, MoMo không chỉ dừng lại ở thanh toán cơ bản. Nhờ nền tảng công nghệ đã chuẩn bị từ trước đó, Momo phát triển thành một hệ sinh thái tài chính số toàn diện trên nền tảng AI, big data, mở rộng sang các dịch vụ khác như tín dụng nhỏ, bảo hiểm, tiết kiệm, đầu tư và dịch vụ công trực tuyến. Sự tích hợp công nghệ AI vào vận hành, kiểm soát rủi ro, cá nhân hóa trải nghiệm người dùng giúp MoMo không chỉ "chạy theo sóng" mà còn tạo dựng được năng lực cạnh tranh bền vững trên thị trường.

Việc MoMo liên tục điều chỉnh chiến lược theo từng bước phát triển của thị trường, giúp họ thoát khỏi việc chạy đua hoàn tiền để thu hút người dùng mà không xây được nền tảng giá trị lâu dài. Điều khiến Momo thành công là lựa chọn đặt trọng tâm vào giá trị sử dụng thực tế và hệ sinh thái dịch vụ, nhờ đó người dùng quay lại với Momo vì nhu cầu hằng ngày chứ không chỉ vì ưu đãi.

Tất nhiên, không chiến lược đúng đắn nào có để bảo đảm được 100% thành công cho startup. Vì thế, trong khởi nghiệp, vẫn cần những "kẻ mộng mơ" với những ý tưởng, nhất là trong việc mở đường cho thị trường. Nếu không có niềm tin ban đầu vào thanh toán số, MoMo đã không ra đời. Nhưng giấc mơ, tự thân nó, là không đủ để đưa một startup đi đến đích. Thứ giúp MoMo tồn tại là những yếu tố rất ít lãng mạn: Kỷ luật tổ chức, hệ thống vận hành và khả năng thích nghi cao với bối cảnh.

Hơn 90% startup Việt “gục ngã” trước 3 tuổi, MoMo vẫn đứng vững sau 15 năm

Hành trình của MoMo - một trong số ít các kỳ lân của giới startup Việt Nam - là bài học về sức mạnh của việc “tập trung vào điều quan trọng”.