TP HCM là một trong những đô thị lớn nhất của cả nước. Các đơn vị hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ, du lịch... sử dụng lực lượng lao động rất lớn, chủ yếu là lao động nhập cư. Số lượng người tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc tăng dần qua từng năm, cùng với đó số người hưởng BHXH 1 lần cũng tăng. Đặc biệt, xu hướng tăng nhanh kể từ sau khi Luật BHXH năm 2014 có hiệu lực. Phóng viên Báo Người Lao Động đã có cuộc trao đổi với ông Phan Văn Mến, Giám đốc BHXH TP HCM, xung quanh vấn đề này.

Phóng viên: Ông có thể đánh giá về thực trạng hưởng BHXH 1 lần ở TP HCM?

- Ông Phan Văn Mến, Giám đốc BHXH TP HCM:

Số lượng người tham gia BHXH bắt buộc tại TP HCM có xu hướng tăng qua các năm. Tuy nhiên, trong năm 2020 do ảnh hưởng của dịch Covid-19 nên hầu hết các đơn vị, doanh nghiệp (DN) kinh doanh trên địa bàn TP đều gặp rất nhiều khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Tác động của dịch bệnh đã khiến cho nhiều DN buộc phải đóng cửa hoặc thu hẹp hoạt động sản xuất kinh doanh. Chính vì vậy số đối tượng tham gia BHXH bắt buộc tại TP HCM trong năm 2020 đã giảm 98.586 (người) so với năm 2019, tương ứng với tỉ lệ giảm là 3,97%.

Số lượng người tham gia BHXH bắt buộc tăng dần qua từng năm cũng kéo theo số lượng hồ sơ đề nghị hưởng BHXH 1 lần có xu hướng tăng nhanh. Tuy nhiên, trong năm 2020 mặc dù ghi nhận số lượng người tham gia BHXH bắt buộc giảm 3,97% so với năm 2019 nhưng số lượng hồ sơ đề nghị nhận trợ cấp BHXH 1 lần vẫn tăng 14.546 (hồ sơ) so với năm 2019, tương ứng với tỉ lệ tăng là 14,49%.

Theo ông, nguyên nhân của thực trạng này là gì?

- Có nhiều nguyên nhân khiến cho người lao động (NLĐ) chọn hưởng BHXH 1 lần nhưng chủ yếu tập trung vào các nguyên nhân: Ảnh hưởng của việc điều chỉnh tăng tỉ lệ hưởng lương hưu và lộ trình tăng tuổi nghỉ hưu theo từng năm đối với cả nam và nữ. Với người trẻ tuổi, việc tăng tuổi nghỉ hưu khiến cho họ cảm thấy việc đủ điều kiện về tuổi đời để được hưởng lương hưu là khó đạt.

Người dân làm thủ tục tại BHXH TP HCM

Xuất phát từ suy nghĩ trên, nhiều trường hợp có thời gian tham gia BHXH trên 19 năm, cá biệt có những trường hợp đã đóng BHXH được 19 năm 11 tháng nhưng NLĐ vẫn quyết định nghỉ việc để đủ điều kiện hưởng BHXH 1 lần. Khi tiếp nhận những hồ sơ này, BHXH TP HCM đã tư vấn rất kỹ cho NLĐ nhưng đa phần NLĐ vẫn chọn hưởng BHXH 1 lần.

Mức hưởng BHXH 1 lần theo quy định của Luật BHXH cao hơn so với quy định trước đây. Việc bỏ quy định nộp hồ sơ nhận trợ cấp BHXH 1 lần tại nơi cư trú và đơn không cần xác nhận của chính quyền địa phương cũng là một trong những nguyên nhân khiến lượng hồ sơ đề nghị giải quyết BHXH 1 lần tăng nhanh.

Do nguồn lao động tại TP chủ yếu là lao động nhập cư, họ chỉ tạm trú tại TP HCM để thuận tiện cho việc đi làm và sinh hoạt hằng ngày. Hơn nữa theo tâm lý của đại đa số NLĐ thì họ vẫn muốn chọn TP lớn để nộp hồ sơ vì tin tưởng hồ sơ của họ sẽ được giải quyết nhanh chóng, chính xác, kịp thời. Chính vì vậy, một bộ phận không nhỏ NLĐ thuộc các tỉnh lân cận đã chọn TP HCM để nộp hồ sơ nhận BHXH 1 lần.

Thêm lý do nữa là NLĐ chưa có thói quen tích lũy. Họ coi khoản tiền trợ cấp BHXH 1 lần được nhận sau mỗi lần nghỉ việc là một khoản tiền tiết kiệm đương nhiên họ phải lấy để bù đắp cho cuộc sống trong thời gian chưa tìm được việc làm mới hoặc là vốn để về quê khởi nghiệp khi không còn tham gia lao động nữa.

Các chính sách về BHXH tự nguyện chưa hấp dẫn, mức hỗ trợ của nhà nước không nhiều và thời gian để hưởng quyền lợi hưu trí khá dài.

Do công tác truyền thông trong một thời gian trước đây chưa được quan tâm đúng mức dẫn đến NLĐ chưa nhận thức cũng như chưa quan tâm đúng mức đến các chính sách dài hạn như chế độ hưu trí.

Giải pháp để giảm tình trạng này là gì?

- Hưởng BHXH 1 lần không phải là mục tiêu lâu dài của chính sách BHXH và cũng không được nhà nước khuyến khích. Tuy nhiên, cần phải cân đối giữa quy định với đời sống thực tế của NLĐ từ đó có những quy định mang tính hài hòa lợi ích của NLĐ với mục tiêu của nhà nước. Trên cơ sở thực tiễn tại TP HCM, BHXH TP đưa ra một số giải pháp sau:

Cơ quan BHXH cần chú trọng, tăng cường và đẩy mạnh công tác truyền thông để các chính sách, quy định liên quan đến BHXH đến gần với NLĐ hơn nữa. Từ đó góp phần giúp NLĐ nhận thức và có cái nhìn đúng đắn, toàn diện về các chính sách an sinh xã hội mà nhà nước muốn hướng tới và đem lại cho người dân thông qua các chính sách, chế độ về BHXH.

Ngoài ra, nên có quy định tăng dần thời gian hưởng trợ cấp BHXH một lần sau khi nghỉ việc theo lộ trình. Đồng thời, xem xét bỏ quy định về điều kiện không tự phục vụ được đối với NLĐ bị mắc các bệnh nguy hiểm đến tính mạng hoặc bị suy giảm sức khỏe có tỉ lệ 81% trở lên.

Bênh cạnh đó, bổ sung các chế độ cho người tham gia BHXH tự nguyện để tăng tính hấp dẫn của BHXH tự nguyện. Xem xét và đưa hành vi mua bán sổ BHXH vào xử lý hình sự nhằm tăng cường tính răn đe và kịp thời ngăn chặn những đối tượng có ý định, hành vi nhằm mục đích trục lợi trong việc hưởng BHXH. Riêng đối với trường hợp mượn nhân thân để tham gia BHXH: Không điều chỉnh nhân thân cho NLĐ vì không có cơ sở pháp lý để thực hiện.