Năm 2014 xuất khẩu hồ tiêu của Việt Nam đạt mức cao nhất lên đến 156.396 tấn. Tuy nhiên năm nay, do tình hình biến đổi khí hậu ảnh hưởng mạnh đến vùng Tây Nguyên, mưa bất thường, khô hạn, sâu bệnh phát sinh mạnh nên sản lượng hồ tiêu giảm so với năm ngoái tại nhiều vùng sản xuất chính như Gia Lai, Đắk Lắk, Bình Phước. Do đó, xuất khẩu hồ tiêu năm nay ước chỉ đạt trên 130.000 tấn, với tổng kim ngạch trên 1,2 tỉ USD.

Tăng diện tích

Giá tiêu xuất khẩu 6 tháng cuối năm 2014 tăng cao từ 8.400-9.200 USD/tấn. Giá tiêu đen xuất khẩu những tháng cuối năm 2015 này cũng khá cao từ 9.123-9.404 USD/tấn. Tiêu trắng cuối năm nay lên 13.484 USD tấn. Giá hồ tiêu cao nên nhiều người gia tăng diện tích sản xuất lên khoảng 5%/năm. Diện tích gia tăng này tự phát, chạy theo năng suất, lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật làm cho cây tiêu mất sức đề kháng và vườn tiêu phát triển không bền vững.

Theo ông Phan Văn Đon, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bình Phước, diện tích hồ tiêu trên địa bàn tăng khá cao lên đến 12.353 ha (tăng 1.600 ha so với thời điểm 2013). Cho dù địa phương này đã có nhiều biện pháp phòng chống dịch bệnh nhưng trong năm nay vẫn còn 515 ha bị dịch bệnh chết chậm, 127 ha dịch bệnh chết nhanh. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu có 11.163,5 ha hồ tiêu, tăng 1.901,5 ha so với năm 2014. Diện tích tăng này chủ yếu chuyển từ cây điều, cây cao su sang trồng tiêu. Dịch bệnh chết nhanh trên dịa bàn chiếm gần 50 ha, chết chậm có 141,5 ha.  Tại Gia Lai, có trên 13.000 ha tiêu, tăng gấp 3 lần so với năm 2005...

Giới chuyên môn cho biết nên tập trung phát triển ngành công nghiệp hồ tiêu theo hướng bền vững, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, chú trọng tiêu sạch, tiêu qua xử lý, chế biến đạt khoảng 90% sản lượng. Tập trung phát triển các vùng hồ tiêu có điều kiện sinh thái phù hợp. Tăng cường quản lý sản xuất, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật. Canh tác theo tiêu chuẩn VietGap, Global Gap, canh tác hữu cơ bền vững để có tiêu sạch cho xuất khẩu. Kế đến xây dựng thương hiệu, chỉ dẫn xuất xứ theo yêu cầu của thị trường nhất là thị trường cao cấp.

Không bền vững

Cho dù thị trường xuất khẩu rộng nhưng 2 năm gần đây thị trường đòi hỏi khắt khe hơn từ khách hàng châu Âu, châu Mỹ. Đó là yêu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Các chuyên gia còn cảnh báo về khâu canh tác chưa tốt còn sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật không được kiểm soát nên một số chỉ tiêu chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm đang có chiều hướng đi xuống, ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Cơ cấu tiêu xuất khẩu của Việt Nam đa dạng nhưng chủ yếu xuất khẩu dạng sơ chế nên chưa mang lại giá trị kinh tế cao. Lượng tiêu trắng, tiêu nghiền còn chiếm tỉ lệ thấp. Theo đó, tiêu xuất khẩu dạng sơ chế chiếm tỉ lệ cao lên đến 83% trong cơ cấu hàng xuất khẩu. Lượng tiêu đã chế biến chỉ mới chiếm khoảng 17% trong tổng kim ngạch xuất khẩu.

Các chuyên gia cho biết sản phẩm tiêu trắng đang có nhu cầu tiêu thụ rất cao.  Tuy nhiên, doanh nghiệp chưa nắm bắt nhu cầu này để nâng cao tỉ lệ xuất khẩu tiêu trắng, lượng xuất khẩu hiện chỉ chiếm 10% so với những năm trước chiếm 16%-20%. Nhu cầu các sản phẩm tiêu trắng, tiêu xay trên thế giới đang ngày càng tăng cao, đó chính là cơ hội để ngành hồ tiêu đa dạng hóa sản phẩm, tăng cường chế biến, gia tăng giá trị sản phẩm. Để làm được điều này cần phải đầu tư rất lớn, cần chính sách hỗ trợ từ nhà nước.

Tuy nhiên, trên thực tế cho thấy có nhiều nhà máy hiện đại chế biến tiêu nhưng vẫn hoạt động không hết công suất. Sở dĩ có tình trạng trên là do giá tiêu đen và tiêu trắng chênh lệch không nhiều nên doanh nghiệp không mặn mà chế biến tiêu trắng. Đơn cử, trên địa bàn tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, trước đây có khoảng 30 cơ sở chế biến tiêu trắng, nhưng đến nay chỉ còn 2 cơ sở.

Bài và ảnh: NGUYỄN HẢI