Thầm lặng đằng sau những kỷ lục

Khi mùa thu hoạch gõ cửa những triền đồi cà phê Tây Nguyên bạt ngàn, phần lớn những nhân công vươn tay hái từng chùm quả chín mọng là phụ nữ. Khâu thu hái cà phê không đơn thuần là lao động chân tay mà đòi hỏi sự tỉ mỉ: phải chọn đúng trái chín đỏ, tuyệt đối không tuốt cả cành, làm tổn thương cây. Sự cẩn trọng và khéo léo của lao động nữ đã tác động trực tiếp chất lượng hạt và hương vị cà phê Việt.

Thế nhưng, nghịch lý thay, đóng góp to lớn ấy lại chưa được gọi tên xứng đáng. Theo ước tính của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), khoảng 50% trong số 1,4 triệu lao động Việt Nam trực tiếp tham gia sản xuất cà phê là phụ nữ. Phần lớn trong số họ đang làm những công việc không được trả lương hoặc thuộc nhóm dễ bị tổn thương: lao động thời vụ, người dân tộc thiểu số, lao động di cư. Sự bất bình đẳng này không chỉ là thiệt thòi riêng của phụ nữ, mà còn là lỗ hổng trong chiến lược phát triển bền vững của toàn ngành.

Sự bấp bênh ấy càng hiện rõ trong những giai đoạn thị trường biến động. 4 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cà phê Việt Nam đạt khoảng 782.000 tấn, tăng 11,7% về lượng so với cùng kỳ. Tuy nhiên, kim ngạch lại sụt giảm gần 10%, chỉ đạt khoảng 3,57 tỷ USD, do giá xuất khẩu bình quân bốc hơi gần 20% so với cùng kỳ năm 2025, còn khoảng 4.555 USD/tấn.

Ở tầm vĩ mô, đó là con số thống kê về sụt giảm kim ngạch. Nhưng ở tầm vi mô, đó là áp lực kinh tế khổng lồ dồn lên vai các nông hộ. Trong mỗi gia đình Việt, phụ nữ thường chịu áp lực tính toán chi tiêu. Khi giá cà phê rớt, họ là người đầu tiên phải đối mặt với bài toán thắt lưng buộc bụng. Sự bấp bênh của thị trường cà phê toàn cầu, rất có thể chuyển hóa thành gánh nặng dồn lên vai lao động phụ nữ nông thôn.

Trao quyền để đổi vai

Nhận diện được nút thắt này, câu chuyện về vai trò của phụ nữ trong ngành cà phê đang dần được viết lại, thực chất và mạnh mẽ hơn, thông qua tiếng nói của chính những nữ lãnh đạo doanh nghiệp. Bà Lê Hoàng Diệp Thảo, Nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc TNI King Coffee, là một trong những người đã kiên trì hỗ trợ để phụ nữ trở thành nhân tố quan trọng trong sự phát triển bền vững của ngành cà phê.

Dự án "Women Can Do" (Phụ nữ có thể làm) do bà Diệp Thảo khởi xướng hướng tới mục tiêu hỗ trợ 100.000 phụ nữ khởi nghiệp, trong đó có một lực lượng lớn gắn bó với cây cà phê. Chia sẻ về động lực đằng sau dự án, bà tâm sự: "Gần 30 năm vừa lãnh đạo một doanh nghiệp quy mô lớn với nhiều dự án, vừa đảm đương việc gia đình, tôi không chỉ hiểu biết rõ về chuyên môn, tay nghề hay đãi ngộ của lao động nữ, mà hơn thế là những đóng góp lặng thầm của các chị các em, dù trực tiếp hay gián tiếp cũng đều chung tay làm nên dấu ấn của cà phê Việt".

Phương châm hành động của "Women Can Do" là giúp người phụ nữ được trang bị kiến thức, tiếp cận nguồn vốn và mạng lưới kết nối, nhằm giúp họ đổi vai từ làm thuê thủ công, sang làm chủ một phần chuỗi giá trị. Những quầy hàng xinh xắn King Coffee mô phỏng cỗ xe ngựa của nàng Lọ Lem trong cổ tích, sau một thời gian triển khai đã trở thành thân thuộc với nhiều nữ công nhân khu công nghiệp, sinh viên, tiểu thương đô thị.

Tại lễ ra mắt Liên minh Cà phê Toàn cầu – Global Coffee Alliance (GCA) diễn ra ở Hà Nội tháng 3-2026, câu chuyện sinh kế được đặt lên vị trí trung tâm với mục tiêu: xóa bỏ tình trạng nghèo đói trong cộng đồng nông dân thuộc mạng lưới vào năm 2040, đồng thời nâng thu nhập của họ tăng ít nhất 300% so với hiện tại.

Nền tảng thương mại công bằng sẽ được mở rộng để loại bỏ các khâu trung gian không cần thiết, đảm bảo giá trị thặng dư được phân bổ trực tiếp đến tay người nông dân thay vì chảy vào túi giới đầu cơ. Khi ấy, hơn phần nửa phụ nữ trong cộng đồng 600.000 nông hộ trồng cà phê tại Việt Nam, nơi phụ nữ chiếm một nửa lực lượng lao động, sẽ có tiếp cận nhiều hơn với cơ hội đổi đời.

Trao quyền cho phụ nữ trong ngành cà phê không còn là khẩu hiệu về bình đẳng giới: từ đào tạo nghề, kênh tiếp cận vốn minh bạch, đến cơ hội tham gia điều hành chuỗi sản xuất. Một khi được tạo đủ điều kiện, như các chương trình trợ giúp đang được King Coffee triển khai, lao động nữ sẽ có thêm cơ hội cống hiến, vươn lên làm chủ, thúc đẩy cà phê Việt bay cao vươn xa./.