Gần 140 năm tồn tại, công trình không chỉ là dấu tích kỹ thuật của ngành cấp nước mà còn là "chứng nhân" cho hành trình hình thành và phát triển của đô thị Sài Gòn – TP HCM.
Tọa lạc tại số 1 Công trường Quốc tế, phường Xuân Hòa, TP HCM, thủy đài cổ được hình thành trong giai đoạn đầu phát triển hệ thống cấp nước tập trung của Thành phố. Trước đó, vào năm 1875, khu vực này đã có tháp nước đầu tiên nhằm đưa nước từ các giếng thủy tĩnh lên cao để phục vụ các trụ nước công cộng (phông-tên). Đến năm 1886, hệ thống thủy đài và bể chứa tiếp tục được xây dựng để điều tiết áp lực nước cho khu vực trung tâm đô thành.
Mang phong cách kiến trúc kỹ thuật phương Tây cuối thế kỷ XIX, công trình sở hữu kết cấu bền vững với những đường nét đặc trưng của kiến trúc công nghiệp thời kỳ đầu. Thủy đài được thiết kế với kiến trúc ba tầng vững chắc, cao 25 mét, bao quanh là tường được thiết kế chịu lực để nâng đỡ hai bể nước khổng lồ bằng thép không gỉ, có tổng sức chứa từ 1.000 – 1.500 m³. Tầng trệt là nơi đặt hệ thống bơm cơ học, có đường ống dẫn nước và thiết bị đo mực nước. Nước được bơm vào một ống lớn ở trung tâm tháp và dẫn lên bồn chứa trên đỉnh thủy đài.
Khi Thành phố chuyển sang khai thác nguồn nước mặt sông Đồng Nai từ năm 1966, thủy đài không còn đảm nhận chức năng vận hành chính. Tuy nhiên, giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của công trình vẫn luôn được gìn giữ. Thủy đài cổ đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố theo Quyết định số 1519/QĐ-UBND ngày 28 tháng 3 năm 2014.
Phần đáy bồn chứa nước bên trong thủy đài nhìn từ không gian phía dưới
Nhằm phát huy giá trị di sản, SAWACO đã cải tạo tầng trệt của thủy đài thành Phòng Truyền thống ngành nước Thành phố. Hiện nơi đây lưu giữ hơn 200 hiện vật, tư liệu và kỷ vật quý, tái hiện sinh động hành trình trên 150 năm hình thành và phát triển của ngành cấp nước Thành phố. Không gian này cũng trở thành điểm nhấn trong chương trình "SAWACO Tour – Hành trình tìm hiểu lịch sử ngành cấp nước Thành phố", góp phần lan tỏa niềm tự hào nghề nghiệp và giá trị lịch sử đến cán bộ, nhân viên, người lao động và người dân Thành phố.
Bên trong Thủy đài
Đồng hồ nước (năm 1958 - 1975)
Đầu rồng trang trí tại Nhà máy nước Thủ Đức (năm 1965)
Thời gian qua, SAWACO cũng đã tổ chức nhiều chương trình tham quan, tìm hiểu dành cho học sinh, sinh viên, đoàn viên thanh niên và người dân Thành phố tại không gian thủy đài cổ. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, giới thiệu hiện vật và tư liệu lịch sử, công trình không chỉ góp phần giáo dục truyền thống mà còn giúp cộng đồng hiểu thêm về hành trình hình thành, phát triển hệ thống cấp nước đô thị, giá trị của nước sạch cũng như những đóng góp bền bỉ của nhiều thế hệ người lao động ngành nước Thành phố.
Chương trình "SAWACO Tour – Hành trình tìm hiểu lịch sử ngành cấp nước Thành phố"
Giữa nhịp phát triển mạnh mẽ của một "siêu đô thị", việc bảo tồn thủy đài cổ không chỉ thể hiện sự trân trọng đối với lịch sử ngành nước mà còn góp phần gìn giữ ký ức đô thị của Thành phố. Công trình 140 năm tuổi ấy vẫn lặng lẽ hiện diện như một biểu tượng kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, tiếp tục nhắc nhớ về hành trình bền bỉ đưa "mạch sống" đến mọi nhà của nhiều thế hệ người lao động ngành nước Thành phố.
