Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) vừa tổ chức hội thảo Cơ chế chính sách cung ứng dịch vụ công ích để nhận diện thực trạng phát triển của lĩnh vực này. Từ đó đề xuất các giải pháp để thực hiện đề án “Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” chuẩn bị cho Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành trung ương Đảng khóa XII diễn ra tháng 5-2017.

Chi phí cao, hạn chế đấu thầu

Đó là đặc điểm chung của các dịch vụ công ích hiện nay. Theo thống kê, mỗi năm, Hà Nội dành khoảng trên 4.000 tỉ đồng ngân sách chi cho các dịch vụ công ích thu gom vận chuyển rác thải, duy trì công viên, cây xanh, thoát nước và xử lý chất thải đô thị. Năm 2016, Hà Nội vẫn dành tới 45% tổng chi phí dịch vụ công để duy tu, sửa chữa, duy trì vệ sinh môi trường; 12% cho duy tu, sửa chữa, duy trì lĩnh vực hạ tầng giao thông; 19% cho duy tu, sửa chữa, duy trì lĩnh vực thoát nước và xử lý nước thải... Trong đó, việc sử dụng khoảng một nửa số kinh phí này chưa qua đấu thầu. Nghiên cứu của CIEM cũng cho thấy tại các địa phương khác (Bắc Ninh), mức chi phí cho dịch vụ công ích cũng chênh lệch không đáng kể.

Tại Hà Nội, câu chuyện chi 800 tỉ đồng cho việc cắt cỏ mỗi năm hay đường ống nước sạch Sông Đà với gần 20 lần bị vỡ, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của gần 1/4 cư dân thành phố đã làm nóng dư luận thời gian qua cũng là một trong những hạn chế của chất lượng dịch vụ công ích. Ông Vũ Thừa Ân, Vụ Kết cấu hạ tầng và đô thị (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), phân tích chúng ta đang thực hiện chính sách đặt hàng trong vấn đề xử lý nước thải, chất thải, đấu thầu các vấn đề cung cấp dịch vụ công như nước, làm sạch môi trường, chăm sóc cây xanh đô thị, xử lý chất thải rắn bệnh viện... Nhưng cái khó là hiện nay không có định mức kinh tế kỹ thuật để dựa vào đó làm căn cứ xác định giá. Vì thế mới có bài học của Hà Nội là chi 800 tỉ đồng để cắt cỏ mỗi năm. Định mức như vậy đúng hay sai chưa ai biết, người ta chỉ biết nó quá cao.

Nhân viên Công ty TNHH MTV Dịch vụ Công ích quận Tân Bình đang chăm sóc cây xanh Ảnh: DVCI TB

TS Nguyễn Mạnh Hải, Trưởng nhóm nghiên cứu của CIEM, cho biết để điều chỉnh vấn đề này, Chính phủ đã có Nghị định 130 của Chính phủ về sản xuất và cung ứng dịch vụ công ích, được triển khai có hiệu quả bước đầu. Tại huyện Vạn Ninh (tỉnh Khánh Hòa), tỉ lệ tiết kiệm từ đấu thầu các gói thầu cung cấp dịch vụ công ích luôn đạt trên 60%. Tại TP HCM, khi đấu thầu dịch vụ thu gom rác sinh hoạt của 2 lần đấu thầu tại quận Bình Tân, tổng giá trị hợp đồng so với giá trị gói thầu giảm 48%, 3 lần đấu thầu tại quận Tân Phú, tổng giá trị hợp đồng so với giá trị gói thầu giảm 11%.

Tư nhân vẫn khó chen chân

Theo đánh giá Bộ Xây dựng, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, UBND các địa phương và CIEM, đến nay, số lượng doanh nghiệp (DN) tư nhân tham gia được vào lĩnh vực này vẫn chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Là một DN tham gia cung ứng dịch vụ công ích, ông Vũ Mạnh Kiên, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại điện tử công nghiệp Vũ, cho biết nhiều đơn vị khi tổ chức lựa chọn nhà thầu cung ứng dịch vụ công ích vẫn chưa bảo đảm công khai, minh bạch. DN ngoài nhà nước khó chen chân, đặc biệt trong nhiều hồ sơ mời thầu thì chủ đầu tư/bên mời thầu đã đưa ra những điều khoản rất vô lý.

“Dịch vụ công là khu trú cuối cùng của cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, vẫn chưa mở cửa thực sự để thị trường hóa như các lĩnh vực kinh tế khác. Cần phải thị trường hóa để khu vực này hoạt động theo nguyên tắc thị trường, sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả” - TS Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng CIEM, lên tiếng. Hơn nữa, xã hội hóa thành công lĩnh vực công ích sẽ tạo tiền đề cho xã hội hóa các lĩnh vực còn lại.

Trước một số quan điểm băn khoăn vì kinh nghiệm thế giới cho thấy nếu tư nhân hóa 100%, DN có thể gây sức ép với chính quyền để tăng giá. TS Nguyễn Đình Cung cho rằng tại Việt Nam hiện nay ít thị trường hóa, ít tư nhân hóa nên phải đẩy mạnh hơn cho cân bằng và chưa nên sợ. “DN tư nhân không lớn được vì chúng ta không cho nó lớn, cần thay đổi thể chế để thị trường nhiều hơn trong lĩnh vực dịch vụ công này” - ông Cung khẳng định.