Trong nhiều năm qua, khả năng mang lại hiệu quả của giả dược đã được ghi nhận qua hàng ngàn thí nghiệm và nhiều thầy thuốc cho biết vẫn thường kê đơn. Cơ chế hoạt động của giả dược chưa được biết rõ nhưng có giả thuyết cho rằng niềm hy vọng của bệnh nhân có thể là một trong số lý do. Ngay cả từ placebo (giả dược) lấy từ tiếng Latin có nghĩa là “tôi sẽ hài lòng” phần nào nói lên niềm hy vọng đó.

Chữa được nhiều bệnh

Lúc đầu, giả dược chỉ được dùng đề đối chiếu trong các thử nghiệm dược phẩm. Tuy nhiên, do hiệu quả chữa bệnh của giả dược được phát hiện nên nó được sử dụng trong định hướng trị liệu nhiều bệnh khác nhau. Khả năng giảm đau đã được nhiều khảo sát ghi nhận và được giải thích theo 2 hướng: Hoặc giả dược tạo chất giảm đau tự nhiên (endorphin) hoặc làm thay đổi cảm giác đau của bệnh nhân. Về chữa trị trầm cảm, một nghiên cứu tổng kết 8 khảo sát trước đó cho thấy placebo có tác dụng giống như thuốc chống trầm cảm ở nhiều trường hợp và có thể sử dụng hiệu quả trong thời gian 12 tuần. Nhiều thử nghiệm lâm sàng cũng cho thấy tác dụng chữa trị rối loạn lo âu của giả dược gần tương đương với thuốc trị bệnh mới khiến thử nghiệm thuốc mới bị vô hiệu hóa. Một nghiên cứu tổng kết một số thí nghiệm về thuốc ho cũng cho thấy giả dược có thể giúp giảm ho đến 85% và hoạt tính chữa ho chỉ góp phần 15% còn lại.

Nhiều thầy thuốc thú nhận từng chỉ định giả dược mà bệnh nhân không hay biết Ảnh: Medical News Today

Một khảo sát thú vị khác trong chữa trị rối loạn cương dương, theo đó, người tham gia được chia làm 3 nhóm: Nhóm đầu tiên được thông báo chữa trị; nhóm thứ hai được cho biết hoặc nhận thuốc chữa trị hoặc giả dược một cách ngẫu nhiên và nhóm cuối cùng biết rõ họ chỉ được cho uống giả dược. Trên thực tế, tất cả 3 nhóm này đều được cho dùng giả dược và kết quả cho thấy chứng rối loạn cương được cải thiện nhưng không có khác biệt đáng kể giữa 3 nhóm. Để chữa trị hội chứng ruột kích thích, một nghiên cứu cho thấy tỉ lệ hiệu quả trong khoảng từ 16% đến 71,4%. Tác dụng chữa bệnh được ghi nhận tốt hơn ở những bệnh nhân được yêu cầu không dùng quá nhiều lần và những người ít lo lắng về bệnh trạng. Điều thú vị là ngay cả những người biết mình uống giả dược nhưng chứng ruột kích thích cũng được cải thiện đáng kể. Triệu chứng của bệnh Parkinson cũng giảm bớt do dùng giả dược. Theo một nghiên cứu tổng kết từ 11 thí nghiệm lâm sàng, 16% trong tổng số bệnh nhân được cải thiện đáng kể qua việc dùng giả dược kéo dài trong 6 tháng. Các nhà khoa học giả định ít nhất giả dược đã có tác dụng lên việc phóng thích dopamine ở vùng vân của não. Về động kinh, thử nghiệm cho thấy giả dược có thể giảm thiểu tần suất lên cơn đến 50% và tỉ lệ đáp ứng trong số bệnh nhân tham gia trong khoảng từ 0% đến 19%.

Thầy thuốc thường dùng

Vì giả dược vẫn có tác dụng với hàng loạt bệnh như trên nên thực tế nó đã được sử dụng khắp nơi trên thế giới. Một khảo sát hồi năm 2008 cho thấy có đến 48% thầy thuốc tại Đan Mạch thừa nhận mình đã chỉ định giả dược cho bệnh nhân ít nhất 10 lần trong một năm trước đó. Trong nhiều trường hợp, họ kê toa kháng sinh cho bệnh nhân bị bệnh do nhiễm virus (điều từng được khẳng định là không hiệu quả) hoặc cho vitamin để giảm mệt mỏi. Một khảo sát tương tự ở Israel cho thấy có đến 60% bác sĩ cho giả dược đối với bệnh nhân thấy cần phải dùng thuốc mới yên tâm.

Tuy nhiên, dù giả dược có hiệu quả đến như thế nào, việc kê toa như vậy vẫn liên quan đến vấn đề y đức vì thầy thuốc đã phần nào lừa dối bệnh nhân và có khả năng phải trả lời trước cơ quan pháp luật. Có người lập luận rằng kê toa giả dược có thể là cách làm an lòng bệnh nhân trong khi chờ đợi bệnh nghiêm trọng hơn được chẩn đoán xác nhận. Giả dược cũng có thể cần thiết trong một số trường hợp: Thí dụ như để chữa bỏng, việc dùng thường xuyên thuốc giảm đau chứa thuốc phiện có thể gây suy hô hấp và một mũi tiêm nước muối có thể khiến bệnh nhân an tâm... Giới khoa học cho rằng cần có thêm nghiên cứu cụ thể và chi tiết hơn trước khi phê phán hay ủng hộ việc chỉ định giả dược.