Sau này tôi mới nhận ra, phần lớn chỉ là những cuộc cãi vã được bọc lại bằng từ ngữ cho có vẻ "có gu".

Một bên giữ khư khư cái vợt, cái phin nhôm, coi "đậm đà" là "chất Việt". Nhưng nói thật, không ít ly "đậm" chỉ là rang quá tay, pha tạp, uống xong cồn cào cả bụng. 

Bên kia thì mang tiêu chuẩn từ đâu đó áp vào cà phê Việt. Họ chê Robusta thiếu tinh tế, thiếu tầng hương, rồi cố uốn nó theo gu nước ngoài cho đúng điệu "thượng lưu". 

Nghe qua thì đối lập, nhưng thực chất giống nhau ở một điểm: đều đang cố biến cà phê thành thứ họ muốn.

Tôi từng đứng giữa một rẫy cà phê ở Di Linh vào đỉnh điểm mùa khô. Lặng giữa cái nắng lì, nhìn bụi đỏ bám quánh vào vỏ cây khẳng khiu. Tôi nhớ hoài một câu của chú nông dân đang quệt mồ hôi: "Giờ người ta thích gì mình làm nấy. Năm nay đòi sạch, năm sau muốn lên men, năm tới lại đòi hạt phải lớn. Chạy không kịp với thiên hạ".

Vậy đó. Trong khi người uống còn tranh cãi về "profile", "aftertaste", "notes", thì người trồng chỉ đang cố sống qua từng mùa. Mấy bảng chấm điểm trên mạng nào chạm được vào cái khắc nghiệt của một vụ giá rụng hay những đêm thức trắng đợi mưa.

Vậy bản sắc cà phê Việt là gì? Nằm ở cái phin, cái máy hay ở việc phải đạt một tiêu chuẩn nào đó để được thế giới gật đầu?

Thực tế, nó đã tồn tại từ trước khi có tất cả những tranh luận này: một loại cà phê sinh ra trên đất bazan, lớn lên trong điều kiện khắc nghiệt, và nuôi sống biết bao thế hệ. Có thể nó chưa "tinh tế" theo cách người khác định nghĩa. Nhưng điều đó chẳng quan trọng.

Cà phê Việt vẫn ở đó, theo cách của nó.

Mọi trào lưu rồi cũng qua. Còn ly cà phê trước mặt, tự nó trả lời rồi.

(Bài dự thi cuộc thi "Cảm tưởng về cà phê – trà Việt" năm 2026 thuộc chương trình "Tôn vinh cà phê – trà Việt" lần 4 do Báo Người Lao Động tổ chức).