03/04/2022 02:15

"Khôn cho người ta dái..."

"Khôn cho người ta dái, dại cho người ta thương, dở dở ương ương chỉ tổ cho người ta ghét". Đọc câu tục ngữ này, có lẽ nhiều người... nhăn mặt bởi lọt vào đó từ "dái" chẳng hề thanh tao chút nào cả.

Một khi chê trách ai, ta bảo "Già dái non hột" là hiểu theo nghĩa bóng kẻ đó bề ngoài hung hăng, hung tợn cứ như thể chực ăn tươi nuốt sống người khác nhưng thật ra bên trong lại nhút nhát, hèn nhát, sợ sệt. Có cho tiền cho bạc cũng đố dám.

Thế nhưng dái trong câu thành ngữ "Khôn cho người ta dái…" lại có nghĩa là sợ, kiêng nể bởi thế mới có câu: "Cha kính mẹ dái". "Thiên Nam ngữ lục" ra đời thế kỷ XVII; trong tổng số 8.136 câu thơ lục bát - được xem là tác phẩm văn vần dài nhất trong kho tàng văn học Việt Nam viết bằng chữ Nôm, có câu: "Xa gần mến đức dái uy". Thật ra, trước đó nữa, từ thời nhà Lê ở thế kỷ XV, nhà văn hóa Nguyễn Trãi cũng đã từng viết: "Chuộng thì nên ngõ, nhờn thì dái".

Có thể câu thơ này khó hiểu chăng? Xin giải thích nôm na: Được trọng/ trọng vọng/ quý trọng/ yêu mến (chuộng) thì nên giỏi (ngõ). Từ cổ "ngõ" còn lưu dấu trong lời ăn tiếng nói trong quá khứ xa xăm: "Có tài có ngõ thì gõ với nhau". Thế nhưng do từ ngõ đã hoàn toàn mất nghĩa nên câu tục ngữ này, hiện nay đã trở nên phổ biến là "Có tài có mỏ thì gõ với nhau/ Có sừng có mỏ thì gõ với nhau".

Không chỉ có thế, "Từ điển Việt - Bồ - La" (1651) cho biết còn có từ… "kính dái" và giải thích: "Sợ một cách tôn kính như đối với cha mẹ, vua chúa…". Trải qua năm tháng, dái theo nghĩa đầu đã mất đi. Chính vì thế, có câu nguyên bản "Quen dái dạ, lạ dái áo" nhưng rồi do không hiểu dái là gì nên người ta mới nói "Quen sợ dạ, lạ sợ áo/ Quen nể dạ, lạ nể áo" như nhiều từ điển đã ghi nhận.

Xin hỏi một cách nghiêm túc rằng có phải từ dái theo nghĩa sợ, khiêng nể dần dần đã được hoán đổi qua rái? Vâng, đúng là thế. Có lẽ là do cách phát âm của vùng miền nên từ d (dái) lại biến đổi qua r (rái)? Khi lấy "Việt Nam tự điển", do Hội Khai trí tiến đức khởi thảo, so sánh với từ điển trong Nam, ta thấy có nhiều trường hợp, trong chừng mực nào đó thì d/r đã có sự tương đồng. Chẳng hạn, bóng dâm/ bóng râm, hoa dâm bụt/ hoa râm bụt, dòi/ ròi, dọi/ rọi, dởm/ rởm, giỡn (dỡn)/ rỡn, sợ dởn tóc gáy/ sợ rởn tóc gáy, dùn/ rùn, dứt/ rứt…

"Việt Nam tự điển" (1931) ở ngoài Bắc giải thích: "Rái: Sợ, hãi" và dẫn câu: "Yêu nhau như chị em gái, rái nhau như chị em dâu". Hiện nay, sự ghi nhận lẫn lộn giữa dái/ rái xuất hiện ở nhiều từ điển thành ngữ, tục ngữ cũng là điều dễ hiểu.


Lê Minh Quốc

Tin liên quan

Viết bình luận

Rò rỉ phim trên mạng: Nan giải!
2 giờ trước 548 1k
Trong mùa phim Tết Quý Mão, ngoài chuyện phim Việt đạt doanh thu cao, vấn đề được quan tâm còn là tình trạng rò rỉ phim từ một số khán giả muốn câu kéo sự chú ý trên mạng xã hội
Ngày Thơ Việt Nam: Nhiều hoạt động đặc sắc, ý nghĩa
4 giờ trước 548 1k
Ngày Thơ Việt Nam lần thứ 21 do Hội Nhà văn TP HCM tổ chức với chủ đề "Khát vọng phương Nam", diễn ra trong 2 ngày 4 và 5-2, đã để lại nhiều dư âm tốt đẹp với công chúng yêu thơ. Lãnh đạo TP HCM đã đến chúc mừng, đánh trống khai mạc Ngày Thơ Việt Nam.
Nam rapper bị bắn chết ở tuổi 23
5/2/2023 548 1k
(NLĐO) – Nam rapper bị bắn chết khi bước ra khỏi xe hơi trên đường phố London - Anh. Cảnh sát kêu gọi người dân cách cung cấp thêm thông tin, tài liệu ở địa điểm xảy ra vụ việc.
Lãnh đạo TP HCM chúc mừng Ngày thơ Việt Nam
5/2/2023 548 1k
(NLĐO) - Nhiều lãnh đạo TP HCM đã đến chúc mừng và đánh trống khai mạc Ngày thơ Việt Nam ở TP HCM vào sáng 5-2 tại Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP HCM (81 Trần Quốc Thảo, quận 3).
Ngôi nhà màu xanh nhiều ô cửa sổ

Ngôi nhà màu xanh nhiều ô cửa sổ

Là vợ một doanh nhân thành đạt, chị chỉ việc ở nhà, đi mua sắm, đi chơi. Thậm chí việc nhà chị cũng chẳng bao giờ phải động tay.