03/07/2022 09:39

Công cốc

Thành ngữ Việt Nam có câu "Công như công cốc". "Đại từ điển tiếng Việt" (1999) giải thích: "Công cốc: Công sức bỏ ra vất vả khó nhọc nhưng bản thân người làm không được hưởng hoặc không đem lại kết quả: Tốn tiền của, thời gian mà rốt cuộc là công cốc".

Tuy nhiên, tại sao công lại đi chung cốc? Với từ công, ai cũng hiểu là công sức, công lao, công việc… Vậy cốc có nghĩa là gì? Sở dĩ đặt ra câu hỏi này vì ta biết rằng có những từ đôi, cả hai từ đều có nghĩa nhưng trải theo năm tháng, nghĩa của từ thứ hai đã phai đi, do đó khó có thể giải thích rõ ràng, chẳng hạn: chùa chiền, chợ búa, gà qué, khóc lóc, la lối… Do đó, tìm hiểu cốc là cần thiết để hiểu rõ vai trò của sự kết hợp này.

Đôi khi, cũng là công cốc nhưng còn tùy ngữ cảnh nữa, không thể áp dụng theo định nghĩa vừa nêu. Thí dụ, trong phóng sự "Nghệ thuật băm thịt gà", nhà văn Ngô Tất Tố viết: "Tiếng dao công cốc đụng vào mặt thớt (…). Mỗi tiếng cốc là một miếng thịt gà băng ra" ("Việc làng và các tập phóng sự" - NXB Văn hóa Thông tin - 2008, tr.37). Ở đây ta hiểu công cốc lại nhằm chỉ động tác/thao tác tạo ra âm thanh. Nghĩa này hầu như từ điển không ghi nhận, nếu có chỉ là "cốc cốc" ngầm hiểu mô phỏng theo: "Tiếng mõ kêu: Gõ mõ cốc cốc". Nghĩa rộng là gõ kêu như mõ gọi là cốc: "cốc đầu" - theo "Việt Nam tự điển" (1931). Thú vị ở động tác "cốc đầu", người miền Trung dùng từ "cú/cú đầu", người Nam còn dùng từ "ký/ký đầu". Ngoài ra, cốc còn có nhiều nghĩa nữa nhưng tôi không nêu ra, vì không liên quan gì đến cốc/công cốc mà "Đại từ điển tiếng Việt" đã giải thích.

Vậy cốc nghĩa là gì? Trước khi trả lời, ta hãy đọc lại câu ca dao: "Cồng cộc bắt cá dưới sông/ Mấy đời cháu ngoại giỗ ông bao giờ". Cồng cộc là tên gọi khác của cốc/chim cốc. "Từ điển động vật và khoáng vật làm thuốc ở Việt Nam" (NXB Y học - 1998) của Võ Văn Chi miêu tả: "Chim cỡ khá lớn với thân hình trứng và cổ dài. Mỏ có kích thước trung bình, thuôn tròn nhưng chóp mỏ hơi phình to hơn và có móng con, sắc…". Cốc sống ở ao hồ lớn, sông, cửa sông; ăn cá, tôm, ếch, nhái, đôi khi cả côn trùng… Sở dĩ cốc kết hợp với công/công cốc là vì bao đời nay bà con nông dân đã nuôi cốc, huấn luyện cốc để phục vụ mình: "Người ta đeo một vòng mây hay sừng vừa khít cổ cốc, xong thả cho nó đi mò cá. Khi được cá thì cốc không thể nuốt vào cổ, mà để chủ gỡ ra một cách dễ dàng" (tr. 124).

Thế thì bao nhiêu công sức con cốc đã làm đều bị chủ tước đoạt, vì thế tục ngữ còn có câu "Cốc mò cò xơi". Cò hiểu theo nghĩa bóng chính là ngư ông, là người nuôi cốc. Cái sự công cốc này còn có từ tương đương "công toi" mà "Từ điển tiếng Việt" (1977) do Văn Tân chủ biên đã ghi nhận.

Lê Minh Quốc

Tin liên quan

Viết bình luận

Diễn viên Hồng Đăng nói về "sự cố bất khả kháng" tại Tây Ban Nha
3 phút trước 548 1k
(NLĐO)- Trong bản giải trình gửi Nhà hát Kịch Hà Nội, diễn viên Hồng Đăng cho biết gặp phải "sự cố bất khả kháng" tại Tây Ban Nha nên phải ở lại để giải quyết mà không thể bay về Việt Nam như dự kiến
TP HCM: Họp báo vụ họa sĩ Bùi Chát bị phạt, phải tiêu hủy tranh
58 phút trước 548 1k
(NLĐO)- Theo Sở VH-TT và Sở TT-TT TP HCM, quyết định phạt nhà thơ - họa sĩ Bùi Quang Viễn (nghệ danh Bùi Chát) 25 triệu đồng và buộc tiêu hủy 29 bức tranh vì "triển lãm không phép" là đúng pháp luật.
"Hoa cúc xanh" tưởng nhớ nữ thi sĩ Xuân Quỳnh
1 giờ trước 548 1k
(NLĐO)- Đêm thơ - nhạc - kịch "Hoa cúc xanh" tưởng nhớ nữ thi sĩ Xuân Quỳnh nhân kỷ niệm 80 năm ngày sinh của bà sẽ được tổ chức vào tháng 10 tại Hà Nội.
“Mai Vàng nhân ái” thăm nhạc sĩ Trương Tuyết Mai
3 giờ trước 548 1k
(NLĐO) - Nhạc sĩ Trương Tuyết Mai đã để lại nhiều dấu ấn đẹp trong sự nghiệp sáng tác, bà khẳng định dù tuổi tác không còn trẻ nhưng tâm hồn và tình yêu dành cho thơ và âm nhạc vẫn chưa bao giờ cạn.
Du ký Phan Quang, khó ai có được

Du ký Phan Quang, khó ai có được

Những năm đầu thế kỷ XX, phong trào Duy Tân được khởi xướng với tinh thần "khai dân trí, chấn dân trí, hậu dân sinh", Phan Châu Trinh có khuyên mọi người nên bước ra khỏi xóm làng mình, huyện...