02/10/2022 08:27

"Cái" là cái gì?

Tục ngữ của người Việt có câu: "Khôn ăn cái, dại ăn nước". Cái là cái gì? Nếu nắm rõ về một trong những cấu trúc đặc thù của tục ngữ, ta thừa biết rằng trong câu này, có hai vế đối với nhau: khôn - dại; cái - nước là cặp từ trái nghĩa. Dù không giải thích nhưng ai cũng thừa biết trong ngữ cảnh này, nước phần chất lỏng trong món nước nào đó, cái là phần đặc còn lại, được xem là chất lượng nhất, tùy theo món đó là gì.

Thế thì, ta hiểu làm sao với câu "Con dại cái mang"? Cái là từ Việt cổ dùng để chỉ người mẹ. "Cái" này cũng được hiểu theo nghĩa "củ cái" (từ củ này trồng xuống sinh ra nhiều củ con).

Nhằm chỉ về mẹ, không chỉ có từ cái mà còn có dăm từ khác nữa. "Từ điển Việt-Bồ-La" của A. de Rhodes (1651) ghi nhận cách nói của người Việt từ hơn 300 năm trước: "Áng ná: Cha và mẹ". Về sau từ "ná" đã dần dần chuyển thành "nạ", ta có thể tìm thấy trong câu "Sẩy nạ quạ tha"; "Đòng đòng theo nạ, quạ theo gà con"… Theo năm tháng, từ "nạ" không còn phổ biến nữa, nếu còn chăng chính là "nạ/ nạ dòng" nhằm chỉ người đàn bà lớn tuổi, đã có chồng. Do không hiểu từ nạ nên người ta đã thay đổi bằng từ khác: mạ, chẳng hạn "Quen nhà mạ, lạ nhà chồng".

Không rõ, từ lúc nào tiếng "cái" biến mất trong cách gọi về mẹ? Khảo sát từ ca dao, tục ngữ, ta biết ở thế kỷ XVIII vẫn còn xuất hiện: "Nàng về nuôi cái cùng con/ Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng". Nếu lấy "Từ điển Việt-Bồ-La" (1651) làm mốc thì ta biết trong thời điểm đó, "cái" không còn dùng để chỉ người mẹ nữa, mà dùng để chỉ… con/ con gái. Ngộ nghĩnh chưa? "Con cái: Con trai và con gái, chỉ dùng cho người". Cách hiểu này vẫn tồn tại đến nay, thí dụ một người đến chơi, bạn đã hỏi: "Dạo này con cái học học hành thế nào?" là hỏi con trai lẫn còn gái. "Con cái: Con, thế hệ con nói chung: Con cái đã trưởng thành, chăm lo việc học hành của con cái", theo "Đại từ điển tiếng Việt" (1999).

Đừng tưởng, cái nhằm chỉ con gái như "Từ điển Việt-Bồ-La" ghi nhận, nay đã mất đi. Không đâu. Vẫn còn đó. "Cái" lại dùng để chỉ thân mật bạn bè cùng trang lứa, chẳng hạn: "Kìa, cái X vừa tậu chiếc xe mới"; nhưng gọi "cái con mẹ X" lại hàm nghĩa xem thường, khinh bỉ, miệt thị.

Ngoài ra, cái còn nhiều nghĩa khác nữa. Qua sự liệt kê, giải thích của "Đại từ điển tiếng Việt" (1999), ta đã thấy "cái" đóng vai trò hết sức đa dạng và phong phú. Tuy nhiên, dám nói rằng các nghĩa của từ cái ấy không thể áp dụng cho từ cái gắn liền với địa danh ở Nam Bộ.

Theo quan điểm của học giả Vương Hồng Sển, với các từ chánh gốc Khmer, Chăm, khi Việt hóa không theo nguyên tắc nào cả: "Khi nào túng chữ, nói theo ngày nay là nghẹt lối thì giản tiện hơn hết là "ban" thêm một chữ "cái" đứng đầu cho nó rặt Việt Nam tỉ như Cái Nứa, Cái Thia, Cái Cối, …" ("Tự vị tiếng Việt miền Nam" - NXB Văn Hóa -1993, tr. 98). Bên cạnh đó, lâu nay cũng đã có nhiều ý kiến khác nhau khi lý giải từ cái trong trường hợp này nhưng vẫn chưa dẫn tới kết luận cuối cùng…

Lê Minh Quốc

Tin liên quan

Viết bình luận

Đạo diễn Tống Thành Vinh qua đời ở tuổi 61
7/12/2022 548 1k
(NLĐO) – Nhà sản xuất, nữ diễn viên Hồng Ánh cùng nhiều người trong nghề tưởng niệm, thương tiếc đạo diễn Tống Thành Vinh.
Nhiều nghệ sĩ biểu diễn tại "Con đường văn hoá hữu nghị Việt - Hàn"
7/12/2022 548 1k
(NLĐO)- "Mr Ballad" Byun Jin Sub, ca sĩ từng từng thống trị nền âm nhạc Hàn Quốc, sẽ biểu diễn tại sự kiện "Con đường văn hoá hữu nghị Việt - Hàn" từ ngày 10 đến ngày 11-12 tại Hà Nội
Phim Chi Pu ra mắt khán giả Hàn Quốc, phim Ninh Dương Lan Ngọc chiếu ở Úc
7/12/2022 548 1k
(NLĐO) – Phim điện ảnh “Mười: Lời nguyền trở lại” do Chi Pu, Rima Thanh Vy đóng chính, đạo diễn Hằng Trịnh, chiếu thương mại tại Hàn Quốc. Trước đó, phim “Cô gái từ quá khứ” của bộ đôi Bảo Nhân – Nam Cito đạo diễn đã đến với khán giả Úc.
"Tài tử miệt vườn" Nguyễn Chí Tâm bị tai nạn giao thông qua đời
7/12/2022 548 1k
(NLĐO) – Nguyễn Chí Tâm có giọng ca chất chứa nỗi niềm sâu lắng, luôn lạc quan, yêu đời. Sau khi đoạt giải Quán quân cuộc thi "Tài tử miệt vườn" 2019 do Đài PTTH Đồng Tháp tổ chức, anh được khán giả TP HCM biết đến qua nhiều vở diễn, chương trình nghệ thuật cải lương
Giải Mai Vàng lần thứ 28-2022: 62 nghệ sĩ, tác phẩm, chương trình vào vòng bầu chọn

Giải Mai Vàng lần thứ 28-2022: 62 nghệ sĩ, tác phẩm, chương trình vào vòng bầu chọn

Các ứng viên tranh giải trong 15 hạng mục ở vòng bầu chọn được 14 thành viên Hội đồng Nghệ thuật Giải Mai Vàng lần thứ 28-2022 đồng thuận cao