Sau gần 5 năm triển khai, chương trình đã ghi nhận nhiều kết quả rõ nét. Theo Báo cáo tóm tắt kết quả thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2025 và giai đoạn 2021-2025, tỉ lệ hộ nghèo đa chiều giảm từ 4,4% năm 2021 xuống 1,3% năm 2025, vượt mục tiêu đề ra. Tỉ lệ xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo thoát khỏi tình trạng khó khăn đạt 35,2%, vượt mục tiêu 30%.

Chuyển biến đa chiều, bao trùm và bền vững

Nhiều địa phương ghi nhận mức giảm nghèo tích cực, diện mạo nông thôn vùng sâu, vùng xa khởi sắc. Các cấp ủy Đảng, chính quyền xác định giảm nghèo là chủ trương lớn, nhiệm vụ chính trị trọng tâm và lâu dài. Công tác điều hành được thực hiện với quyết tâm cao, các văn bản hướng dẫn được ban hành đầy đủ, kịp thời. Nguồn lực giảm nghèo được phân bổ đúng mục tiêu, tăng phân cấp gắn với minh bạch và giám sát.

Nhờ đẩy mạnh tuyên truyền, người dân giảm dần tư tưởng ỷ lại, chủ động sản xuất, nâng cao thu nhập và thoát nghèo bền vững. Phong trào thi đua "Vì người nghèo - không để ai bị bỏ lại phía sau" được lan tỏa rộng rãi.

Giai đoạn 2021-2025, chương trình đã triển khai hơn 10.500 mô hình giảm nghèo, vượt xa mục tiêu 1.000 mô hình. Công tác đào tạo, tập huấn đạt 100% kế hoạch với hơn 6.200 lớp cho khoảng 730.000 lượt cán bộ, cùng hàng ngàn cuộc đối thoại, học tập kinh nghiệm.

Những kết quả này khẳng định tính hiệu quả của chương trình, góp phần thu hẹp khoảng cách vùng miền, đảm bảo an sinh xã hội và thúc đẩy giảm nghèo đa chiều.

Quyết tâm lớn của Đảng và Nhà nước

Tổng nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 là tối thiểu 48.000 tỉ đồng, thể hiện quyết tâm thực hiện giảm nghèo đa chiều, bao trùm và bền vững.

Nền tảng pháp lý quan trọng của chương trình là Nghị quyết số 24/2021/QH15, xác định mục tiêu cải thiện điều kiện sống, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản cho người nghèo, đặc biệt tại các huyện, xã nghèo. Nghị quyết đề ra mục tiêu giảm tỉ lệ nghèo đa chiều bình quân 1,0% - 1,5%/năm; đồng thời chuyển trọng tâm từ nghèo thu nhập sang nghèo đa chiều, bao gồm y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch, thông tin.

Có thể thấy đây là bước đi quan trọng, thể hiện sự quan tâm đặc biệt của cơ quan quyền lực cao nhất đối với công tác an sinh xã hội và phát triển đồng đều giữa các vùng miền. Nghị quyết số 24 đã xác định rõ mục tiêu tổng quát của Chương trình là "thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững, đa chiều, bao trùm, bảo đảm mức sống tối thiểu, đáp ứng các nhu cầu xã hội cơ bản của người dân nghèo, cải thiện điều kiện sống và tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản của người nghèo; hỗ trợ các huyện nghèo, xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo thoát khỏi tình trạng nghèo, đặc biệt khó khăn".

Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 90/QĐ-TTg ngày 18-10-2022, phê duyệt chương trình với mục tiêu cụ thể cho nhóm địa bàn khó khăn: giảm tỉ lệ hộ nghèo tại huyện nghèo 4–5%/năm; 30% huyện nghèo và xã đặc biệt khó khăn thoát khỏi tình trạng nghèo; tỉ lệ hộ nghèo dân tộc thiểu số giảm trên 3%/năm.

Một trong những đổi mới quan trọng của giai đoạn 2021-2025 là áp dụng chuẩn nghèo đa chiều với 13 chỉ số, đo lường mức độ thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản, nhấn mạnh sự bao trùm và toàn diện trong hỗ trợ. Chính sách này đảm bảo rằng người nghèo được tiếp cận tối thiểu các nhu cầu về thu nhập, việc làm, y tế, giáo dục, nhà ở, nước sinh hoạt, thông tin...

Quốc hội và Chính phủ nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong lập kế hoạch, cân đối ngân sách, huy động nguồn lực và lồng ghép chương trình. Công tác giám sát được giao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các ủy ban của Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc và người dân, nhằm đảm bảo tính minh bạch, hiệu quả của nguồn vốn.

Đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội

Có thể thấy, Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021–2025 đã tạo ra những đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Từ thúc đẩy tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cải thiện hạ tầng đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, an sinh xã hội và ổn định cộng đồng, chương trình đã chứng minh hiệu quả ở cả chiều rộng và chiều sâu. Đây là nền tảng để tiếp tục triển khai các chính sách giảm nghèo phù hợp hơn trong giai đoạn 2026–2030 khi chuẩn nghèo đa chiều được điều chỉnh và yêu cầu về tính bền vững ngày càng cao.

Điểm nổi bật là sự thay đổi tư duy từ "cho - nhận" sang "trao cơ hội - trao năng lực". Các địa phương chủ động thiết kế mô hình giảm nghèo gắn với điều kiện tự nhiên - xã hội và thế mạnh địa phương, từ đó giải quyết căn nguyên của nghèo. Nhiều mô hình liên kết sản xuất với thị trường, hình thành chuỗi giá trị và khuyến khích sự tham gia của hộ nghèo.

Bắc Ninh là điểm sáng khi giảm tỉ lệ hộ nghèo đa chiều xuống dưới 0,8%; dự kiến cuối năm 2025 còn khoảng 0,56%. Tỉnh triển khai hơn 500 mô hình sinh kế, trong đó hơn 120 mô hình ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, du lịch cộng đồng. Năm 2024-2025, Bắc Ninh đẩy mạnh mô hình chuỗi giá trị nhằm hạn chế tái nghèo và nâng cao giá trị nông sản, kết nối nông dân với HTX, doanh nghiệp; khuyến khích mô hình rau sạch, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn… Các mô hình như trồng rau công nghệ cao, cơ khí, điện dân dụng được người dân hưởng ứng vì tính thực tiễn cao.

Một số địa phương xây dựng chuyên mục truyền thông như "Người nghèo làm chủ", "Thoát nghèo bền vững", "Thanh niên lập nghiệp", tạo môi trường thúc đẩy tư duy sản xuất và tinh thần vượt khó. Các mô hình như nuôi bò sinh sản luân chuyển ở miền núi phía Bắc, trồng rau VietGAP ở đồng bằng sông Hồng hay du lịch cộng đồng gắn với chăn nuôi ở Tây Nguyên giúp hình thành những cộng đồng sinh kế ổn định.

Ông Nguyễn Xuân Cường, Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhận định tỉ lệ nghèo đa chiều đã giảm mạnh từ 14,2% năm 2010 xuống còn khoảng 1,93% hiện nay - một thành tựu lớn. Tuy nhiên, bối cảnh mới đặt ra nhiều thách thức: đô thị hóa dự kiến đạt 50% vào năm 2030; Việt Nam là nước thu nhập trung bình nhưng phải nỗ lực vượt bẫy thu nhập trung bình; tác động của xung đột địa chính trị và biến đổi khí hậu ngày càng lớn; dân số vàng chỉ còn 15-20 năm. Nếu không tận dụng tốt, nguy cơ "chưa giàu đã già" hoàn toàn có thể xảy ra.

Do vậy, chính sách giảm nghèo và chương trình nông thôn mới giai đoạn tới phải đổi mới mạnh mẽ, phù hợp với xu thế phát triển, tập trung vào nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng lực chống chịu của người dân trước rủi ro thiên tai, dịch bệnh và thị trường.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan nhấn mạnh hành trình giảm nghèo bền vững còn nhiều việc phải làm. Ông cho rằng cần tiếp tục lắng nghe người dân, tạo không gian cho sáng kiến địa phương để nông thôn Việt Nam "mới" không chỉ về hình thức mà cả về tư duy, cách làm ăn và lối sống. Ông dẫn câu nói: "Người nghèo nghèo cái túi, người giàu giàu ở cái đầu", gợi suy ngẫm về tinh thần học tập suốt đời và những mô hình đưa sách về nông thôn thời gian gần đây.

Với tinh thần "không để ai bị bỏ lại phía sau", Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh sự cần thiết của việc thấu hiểu từng hoàn cảnh khó khăn, chọn mô hình sinh kế phù hợp và hỗ trợ người dân tự vươn lên, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống một cách thực chất.