Dầu thường được biết đến nhiều nhất với vai trò nhiên liệu dùng cho vận tải và sản xuất năng lượng. Tuy nhiên, theo tạp chí Forbes, ảnh hưởng của dầu mỏ đối với nền kinh tế không dừng lại ở đó; nó âm thầm len vào chi phí sản xuất của hầu hết các ngành lớn, tác động đến giá thành của rất nhiều loại hàng hóa và dịch vụ.

Vai trò thiết yếu

Dầu thô là nguyên liệu đầu vào cơ bản để sản xuất nhựa, hóa dầu, phân bón, bao bì, dược phẩm, thiết bị y tế, vật liệu xây dựng, sợi tổng hợp và rất nhiều loại hàng hóa công nghiệp và tiêu dùng. Những loại nguyên liệu này nằm sâu trong chuỗi cung ứng toàn cầu, thường không được người tiêu dùng cuối cùng nhìn thấy. Tuy nhiên, chúng lại đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định chi phí sản xuất của doanh nghiệp.

Do có quá nhiều công dụng, theo Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), dầu đã trở thành một trong những hàng hóa quan trọng nhất thế giới và giữ vai trò thiết yếu đối với sự ổn định và sức khỏe của nền kinh tế. Mỗi khi giá dầu tăng hay giảm, cả thế giới đều phải chú ý, với tác động lan rộng khắp ngành sản xuất, logistics, y tế, nông nghiệp và hàng tiêu dùng.

Khi giá dầu giảm ổn định và kéo dài, chi phí đầu vào thu hẹp, biên lợi nhuận tăng và áp lực giá bán giảm trên diện rộng. Tác động này mang tính cấu trúc, không đơn thuần là chu kỳ. Nó mang lại lợi ích cho các nhà sản xuất thâm dụng vốn, các công ty vận tải, doanh nghiệp hàng tiêu dùng và cả ngành dịch vụ có chi phí gắn gián tiếp với chuỗi cung ứng tiêu thụ nhiều năng lượng. Đây là lý do dầu không chỉ tác động lên chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tổng thể mà còn âm thầm tái lập mặt bằng chi phí cho toàn bộ nền kinh tế.

Khi giá dầu tăng, người tiêu dùng phải chi nhiều hơn cho nhiên liệu, khiến họ còn ít tiền hơn cho các hàng hóa và dịch vụ khác. Doanh nghiệp cũng chịu chi phí vận chuyển và sản xuất cao hơn, dẫn đến giá bán tăng và làm gia tăng lạm phát. Các ngân hàng trung ương có thể buộc phải nâng lãi suất để kiềm chế lạm phát, qua đó có nguy cơ làm chậm tăng trưởng kinh tế. Ngoài ra, khi giá dầu ở mức cao, các quốc gia nhập khẩu dầu phải đối mặt tình trạng thâm hụt thương mại lớn hơn, trong khi các nước xuất khẩu dầu lại hưởng lợi nhờ doanh thu tăng.

Theo Cơ quan Thông tin năng lượng Mỹ (EIA), có khoảng 100 quốc gia sản xuất dầu thô, trong đó 5 nước chiếm 51% tổng sản lượng toàn cầu là Mỹ, Nga, Ả Rập Saudi, Canada và Iraq. Ả Rập Saudi và Iraq là thành viên Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), còn Nga thuộc nhóm rộng hơn là OPEC+.

OPEC ra đời năm 1960 với mục tiêu "điều phối và thống nhất các chính sách về dầu mỏ giữa các quốc gia thành viên, nhằm bảo đảm mức giá công bằng và ổn định cho các nhà sản xuất; bảo đảm nguồn cung dầu mỏ hiệu quả, kinh tế và đều đặn cho các nước tiêu thụ; đồng thời bảo đảm mức lợi nhuận hợp lý cho các nhà đầu tư trong ngành". OPEC hiện có 12 thành viên, chủ yếu từ Trung Đông và châu Phi, chiếm khoảng 30% sản lượng dầu toàn cầu. Cuối năm 2016, OPEC thành lập liên minh với 10 nước xuất khẩu dầu lớn ngoài tổ chức, gọi là OPEC+. Sản lượng dầu thô của OPEC+ chiếm khoảng 41% tổng sản lượng toàn cầu. Hai nước dẫn dắt liên minh này là Ả Rập Saudi và Nga.

"Cú sốc dầu mỏ đầu tiên"

Nhờ thị phần lớn, các quyết định của OPEC và OPEC+ có thể tác động trực tiếp đến giá dầu. Các thành viên họp định kỳ để thống nhất lượng dầu bán ra thị trường. Khi họ cắt giảm nguồn cung nhằm phản ứng với nhu cầu giảm, giá dầu có xu hướng tăng. Ngược lại, giá sẽ giảm khi nhóm quyết định bơm thêm dầu.

Trong quá khứ, một số đợt cắt giảm sản lượng của OPEC đã tác động lớn đến kinh tế thế giới. Được biết đến nhiều nhất là sự kiện "cú sốc dầu mỏ đầu tiên" hồi năm 1973. 

Khi đó, các thành viên Ả Rập của OPEC áp đặt lệnh cấm vận đối với Mỹ và các quốc gia ủng hộ Israel trong Chiến tranh Yom Kippur. Giá dầu tăng gấp 4 lần chỉ trong vòng 3 tháng, dẫn đến thiếu hụt nhiên liệu ở Mỹ và được xem là một trong những nguyên nhân gây ra cuộc khủng hoảng kinh tế kéo dài ở nước này và nhiều nơi khác trong thập niên 1970. 

Trong số các sự kiện địa chính trị tác động mạnh đến giá dầu còn có cuộc chiến Iran - Iraq trong thập niên 1980, Chiến tranh vùng Vịnh 1990-1991, khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 và khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2008.

Gần đây hơn, giá dầu thô đã giảm mạnh vào giữa năm 2020 khi các quốc gia áp dụng lệnh phong tỏa vì đại dịch COVID-19. Theo đài CNBC, một sự kiện lịch sử đã xảy ra ngày 20-4-2020 khi giá dầu thô WTI của Mỹ giao tháng 5-2020 giảm hơn 100%, chốt ở mức âm 37,63 USD/thùng, đồng nghĩa các nhà sản xuất phải trả tiền cho các nhà giao dịch để họ nhận số dầu dư thừa. 

Trong nỗ lực đẩy giá dầu tăng trở lại, OPEC+ quyết định cắt giảm sản lượng 10 triệu thùng/ngày - tương đương 10% sản lượng toàn cầu. Đến tháng 2-2022, giá dầu đã tăng mạnh lên gần 100 USD/thùng nhờ đà phục hồi kinh tế mạnh mẽ sau giai đoạn phong tỏa. 

Khi nền kinh tế tăng trưởng, nhu cầu dầu mỏ cũng lên theo. Ngoài ra, căng thẳng địa chính trị leo thang giữa Nga và Ukraine cũng như tại Trung Đông làm dấy lên lo ngại về nguồn cung.

Bên cạnh lời kêu gọi tăng sản lượng từ Mỹ, OPEC còn đối mặt sức ép từ tình trạng chia rẽ nội bộ, xu hướng dịch chuyển sang năng lượng sạch và hướng đến phát triển bền vững. Tuy nhiên, Tổng Thư ký OPEC Haitham Al-Ghais gần đây bác bỏ lời kêu gọi từ bỏ dầu khi cho rằng đây là điều "sai lầm và phi thực tế". 

Theo quan chức này, dầu hiện chiếm 31% trong cơ cấu năng lượng toàn cầu và đã trở thành "huyết mạch của đời sống hiện đại". Ông dự báo dầu sẽ tiếp tục đóng vai trò "quan trọng và thiết yếu" trên thị trường quốc tế trong nhiều thập kỷ tới.