Mới đây, trong một phóng sự do HTV thực hiện về những dấu ấn đậm nét trong sự nghiệp nghệ thuật của Thầy và Trò, NSƯT Diệu Hiền đã nhắc đến cậu mười – tên thân thuộc mà các nghệ sĩ là học trò của NSND Út Trà Ôn thường gọi ông, như một "cột mốc tinh thần".

Bà nói: "NSND Út Trà Ôn là người đã đặt nền móng để tôi hiểu và sống với nghề một cách tử tế".

Út Trà Ôn là ký ức khó phai

Với NSƯT Diệu Hiền, ký ức về những ngày đầu chập chững bước vào sân khấu cải lương không thể tách rời hình ảnh người thầy vừa nghiêm khắc, vừa bao dung, vừa là nghệ sĩ lớn, vừa là một bầu gánh đầy bản lĩnh.

NSƯT Diệu Hiền kể, khi mới vào nghề, bà chưa có nhiều định hình về phong cách biểu diễn. Chính cậu mười Út Trà Ôn là người phát hiện những lỗi trong cách ca vọng cổ của bà, điều chỉnh chất giọng, sắp từng câu ca, từng nhịp xuống hò.

"Ông không dạy theo lối truyền đạt kỹ thuật đơn thuần mà yêu cầu người học phải "hiểu" được cảm xúc phía sau từng chữ" – NSƯT Diệu Hiền kể.

Theo bà, điều lớn nhất mà ông trao lại không nằm ở kỹ năng, mà là "cách đứng trên sân khấu": phải ca bằng nội tâm, phải giữ được phẩm chất của nhân vật, phải làm cho khán giả tin rằng đó là đời sống thật.

"Sự dìu dắt ấy giúp tôi vượt qua giai đoạn dễ lạc hướng nhất của người nghệ sĩ trẻ khi mà kỹ thuật chưa vững, bản lĩnh sân khấu còn mong manh" – bà kể lại với giọng nói đầy kính trọng.

Út Trà Ôn - Vọng cổ của một chuẩn mực

Trong phân tích của NSƯT Diệu Hiền, nghệ thuật ca vọng cổ của Đệ nhất danh ca – NSND Út Trà Ôn đạt đến độ "chuẩn mực hiếm có".

Ông không phô diễn kỹ thuật bằng những luyến láy cầu kỳ, mà tạo nên sức nặng bằng độ chính xác tuyệt đối trong nhịp phách và chiều sâu cảm xúc.

Bà chỉ ra ba đặc điểm nổi bật: Cách nhả chữ: mỗi chữ đều tròn và rõ, giữ đúng âm sắc Nam Bộ, không lai tạp; Nhịp điệu linh hoạt: ông làm chủ nhịp 32, 64 một cách tự nhiên, biến chuyển theo tâm lý nhân vật; Độ ngân và độ nén cảm xúc: tiếng ca không dàn trải mà có điểm rơi, tạo dư vang.

Chính vì vậy, giọng ca của ông được xem như một "trường học sống" cho nhiều thế hệ. Nhiều nghệ sĩ sau này, trong đó có NSƯT Diệu Hiền, học được cách tiết chế – yếu tố quyết định để vọng cổ không rơi vào sự bi lụy mà vẫn đạt độ thấm.

Út Trà Ôn - Bầu gánh hát rất uy tín

Ít người nhìn nhận đầy đủ vai trò của NSND Út Trà Ôn, vì ngoài nghề diễn viên ông còn thành công với tư cách một bầu gánh hát.

Theo NSƯT Diệu Hiền, đây là phương diện thể hiện tầm vóc quản lý và tư duy nghệ thuật của ông. "Đoàn của ông diễn hàng trăm vở tuồng, ông có hàng trăm vai diễn. Bài học kinh nghiệm từ ông rất quý" – bà khẳng định.

Ông điều hành đoàn hát theo nguyên tắc rất rõ: Kỷ luật sân khấu: giờ giấc tập luyện nghiêm ngặt, không có sự dễ dãi; Chọn kịch bản kỹ lưỡng: ưu tiên những vở có chiều sâu nội dung, tránh chạy theo thị hiếu nhất thời; Đào tạo lớp kế cận: luôn tạo cơ hội cho nghệ sĩ trẻ thử sức, nhưng đi kèm yêu cầu khắt khe.

"Tôi nhớ khi đoàn diễn ở rạp Quốc Thanh, lúc đó trước rạp có một bàn bi da, anh Thành Được lúc đó còn trẻ nên mê chơi lắm, cứ đến rạp sớm là ôm cái bàn bi da miết. Mà gần đến giờ mở màn vẫn chưa chịu vô làm tuồng, hóa trang. Cậu mười xách cây roi chạy ra rượt anh Thành Được chạy một mạch vô hậu trường, diễn xong không dám ở lại sợ bị cậu mười đánh đòn" – NSƯT Diệu Hiền kể.

Trong cách tổ chức đoàn hát, NSND Út Trà Ôn kết hợp giữa nghệ sĩ và nhà quản lý – một mô hình mà sân khấu hiện nay vẫn đang thiếu.

NSƯT Diệu Hiền cho rằng nếu chỉ giỏi biểu diễn mà không biết tổ chức, sân khấu khó tồn tại lâu dài; ngược lại, nếu chỉ quản lý mà thiếu cảm quan nghệ thuật, đoàn hát sẽ mất linh hồn.

Út Trà Ôn - Một di sản không ồn ào

Trong đời sống sàn diễn cải lương hôm nay một số đoàn hát xã hội hóa đang tìm lại định hướng, câu chuyện về một nghệ sĩ vừa ca hay, vừa biết dẫn dắt tập thể, vừa giữ được chuẩn mực nghề nghiệp, trở thành một gợi mở đáng suy nghĩ. 

"Có nhiều em trẻ hiện nay vừa là diễn viên, vừa làm bầu gánh như: Vũ Luân, Chí Linh – Vân Hà, Bình Tinh, Thanh Sơn, Công Minh…đó là điều mà tôi tin đã học hỏi từ thế hệ trước trong cách điều hành đoàn hát, đồng thời hoàn thành thật tốt vai diễn của mình" – bà nói.