Vào ngày 13-7-2020, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc thông báo tại một cuộc họp báo rằng Bắc Kinh áp đặt các biện pháp trừng phạt đáp trả đối với một số người Mỹ vì “can thiệp nghiêm trọng vào công việc nội bộ của Trung Quốc.”

Trong số 4 người bị trừng phạt có thượng nghị sĩ Marco Rubio, người đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy thông qua dự luật cấm các công ty Mỹ mua hàng hóa được sản xuất bằng "lao động cưỡng bức" tại Tân Cương - Trung Quốc.

Vấn đề là ông Rubio, một trong những chính trị gia bị ghét nhất ở Trung Quốc, giờ đây sẽ phụ trách xử lý mối quan hệ của Washington với Bắc Kinh.

Được xem là một trong những người chỉ trích Trung Quốc mạnh mẽ nhất tại quốc hội Mỹ, chính trị gia 53 tuổi này đã được Tổng thống đắc cử Donald Trump chọn làm ngoại trưởng.

Hành động thách thức

Truyền thông nhà nước Trung Quốc cho rằng ông Rubio công kích Bắc Kinh nhằm củng cố hình ảnh và tìm kiếm ảnh hưởng.

Ông Hoo Tiang Boon, chuyên nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Trung Quốc và quan hệ Mỹ - Trung tại Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore) nhận định với tờ The Straits Times rằng người Trung Quốc sẽ xem đây là hành động thách thức của ông Trump.

“Ông Trump thực hiện động thái này vì các cân nhắc chính trị của riêng ông, không nhất thiết vì các cân nhắc cụ thể về chính sách đối ngoại" - ông Hoo nhận định và cho biết thêm điều này sẽ gây ra không ít phức tạp.

Các chuyên gia về chính sách đối ngoại dự đoán Trung Quốc sẽ phải đối mặt một giai đoạn khó khăn chưa từng có khi ông Trump bắt đầu sắp xếp đội ngũ nhân sự có lập trường cứng rắn với Trung Quốc.

Nghị sĩ Mike Waltz, 50 tuổi, được chọn làm cố vấn an ninh quốc gia của ông Trump. Ông từng là thành viên của Lực lượng đặc nhiệm về Trung Quốc tại Hạ viện, nơi nghiên cứu cách Mỹ có thể cạnh tranh với Trung Quốc.

Vào năm 2021, ông Waltz mô tả Mỹ đang ở trong một “cuộc chiến tranh lạnh" với Trung Quốc, cũng như kêu gọi tẩy chay Thế vận hội Mùa đông 2022 tại Bắc Kinh.

Trước thềm cuộc bầu cử năm 2024, ông này có bài viết lập luận rằng tổng thống tiếp theo cần khẩn trương chấm dứt các cuộc xung đột ở Ukraine và Trung Đông để Mỹ có thể tập trung sự chú ý chiến lược vào nơi cần thiết là đối phó "mối đe dọa lớn hơn từ Trung Quốc”.

Theo chuyên gia Benjamin A Engel của Đại học Dankook (Hàn Quốc), ông Waltz dường như tin rằng việc củng cố các liên minh đóng vai trò quan trọng trong việc đối phó Trung Quốc.

Một nhân vật khác là ông Pete Hegseth, 44 tuổi, người được ông Trump chọn làm bộ trưởng quốc phòng kế tiếp. Người dẫn chương trình của đài Fox News này từng cáo buộc Trung Quốc xây dựng một lực lượng quân sự nhằm đánh bại Mỹ.

Ông John Ratcliffe, người được chọn làm giám đốc Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA), xem Trung Quốc là mối đe dọa an ninh quốc gia lớn nhất đối với Mỹ.

Vẫn phụ thuộc vào chính ông Trump

Tuy nhiên, không ai có thể so sánh với những nỗ lực của ông Rubio trong việc chủ động tìm cách đối đầu với Trung Quốc trên hàng loạt vấn đề, từ Tân Cương cho đến TikTok và Huawei. Vì những điều này, ông Rubio đã 2 lần bị Bắc Kinh trừng phạt.

Mặc dù Trung Quốc đã có kinh nghiệm đối phó với ông Trump và cách tiếp cận “gây sốc và kinh ngạc” của ông, nước này vẫn cần sẵn sàng cho mối quan hệ được dự báo sẽ mang tính đối đầu và bị chia tách mạnh mẽ hơn.

Trước mắt, trong ít nhất 100 ngày đầu tiên của nhiệm kỳ mới của ông Trump, theo giới phân tích, Trung Quốc sẽ quan sát các tín hiệu từ ông và nội các mới của ông. Điều này bao gồm việc liệu ông Rubio có thay đổi giọng điệu khi đảm nhận vị trí mới hay không.

Theo ông Hoo, Bắc Kinh sẽ thận trọng và không hành động trước khi Washington có bước đi đầu tiên. Ngoài ra, Trung Quốc có thể tìm cách sử dụng các kênh không chính thức để hiểu rõ hơn về các động thái tiếp theo của tổng thống mới của Mỹ.

Tỉ phú Elon Musk, người được ông Trump chọn phụ trách nỗ lực nâng cao hiệu quả của chính phủ, có thể đóng vai trò trung gian nhờ mối quan hệ của ông với các quan chức cấp cao Trung Quốc. Ngoài ra, có ý kiến cho rằng giới lãnh đạo Trung Quốc có thể nhờ cậy cựu đại sứ tại Mỹ Thôi Thiên Khải và cựu Phó Thủ tướng Lưu Hạc để hỗ trợ trong việc đối thoại với Mỹ.

Tuy nhiên, nếu Bắc Kinh kết luận rằng mục tiêu của chính quyền sắp tới là chia tách và làm suy yếu Trung Quốc, cũng như xem đây là một cuộc chiến kinh tế thì rất có thể họ sẽ đáp trả mạnh mẽ.

Điều này có thể không chỉ giới hạn ở việc áp thuế, mà còn có thể bao gồm một loạt hành động về kinh tế, ngoại giao và an ninh để “phản công mạnh mẽ nhất có thể”, theo chuyên gia Scott Kennedy của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (Mỹ).

Trung Quốc cũng sẽ tăng cường chiến lược “tấn công quyến rũ” để xây dựng quan hệ với các quốc gia khác và lôi kéo họ xa rời Mỹ bằng cách cung cấp những ưu đãi như quyền tiếp cận thị trường, đồng thời đẩy mạnh nỗ lực ổn định nền kinh tế của mình.

Ông Shen Dingli, chuyên gia về quan hệ Mỹ - Trung Quốc, tin rằng chủ nghĩa thực dụng mà Trung Quốc và Đảng Cộng hòa Mỹ chia sẻ có thể mở đường cho việc cải thiện quan hệ trong bốn năm tới dưới thời ông Trump.

“Điều ông ấy muốn là việc làm, xuất khẩu và sự hồi sinh của ngành công nghiệp sản xuất Mỹ. Trung Quốc hoàn toàn có thể giúp” - ông Shen giải thích. Chẳng hạn như việc khôi phục thỏa thuận được ký kết trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, theo đó Trung Quốc mua 200 tỉ USD hàng hóa Mỹ, có thể giúp xoa dịu ông ấy.

Ngay cả khi nội các mới của ông Trump có thể bao gồm những người từng theo đường lối cứng rắn với Trung Quốc nhưng phần lớn sẽ phụ thuộc vào chính tổng thống đắc cử này.

Một yếu tố khác là các lựa chọn nhân sự của ông Trump có thể không làm được hết nhiệm kỳ 4 năm do tính khó đoán của ông. Chính quyền đầu tiên của ông Trump chứng kiến tình trạng biến động nhân sự cao, khi có ba chánh văn phòng Nhà Trắng, ba bộ trưởng an ninh nội địa, hai ngoại trường và hai bộ trưởng quốc phòng.

Nhân vật được chọn làm đại sứ Mỹ tại Liên Hiệp Quốc, nghị sĩ Elise Stefanik, cũng có lập trường cứng rắn đối với Trung Quốc.

Theo trang Politico, bà Stefanik đã chỉ trích các chính sách thương mại của Trung Quốc và thúc đẩy việc loại Bắc Kinh ra khỏi chuỗi cung ứng cũng như các cơ sở hạ tầng quan trọng của Mỹ. Bà cũng tài trợ nhiều dự luật cứng rắn đối với Trung Quốc, trong đó có dự luật nhắm vào nhà sản xuất máy bay không người lái DJI của nước này.