Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran vừa thông qua dự luật đề xuất việc thu phí tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Theo truyền thông Iran hôm 31-3, dự luật gồm một loạt quy định mới nhằm quản lý tuyến đường thủy chiến lược này, như yêu cầu tàu thuyền đi qua phải trả phí bằng đồng nội tệ rial. Ngoài ra, dự luật cũng cấm tàu liên quan đến Mỹ, Israel và những quốc gia đơn phương trừng phạt Tehran. Để trở thành luật, dự luật cần được toàn thể Quốc hội thông qua, sau đó được Hội đồng Giám hộ xem xét và tổng thống ký ban hành.
Iran đã tuyên bố kiểm soát điểm nghẽn chiến lược này ngay sau khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc không kích vào cuối tháng 2. Với việc ngày càng siết chặt hơn nữa quyền kiểm soát dòng tàu thuyền qua eo biển Hormuz, theo trang Bloomberg, Iran có trong tay một "vũ khí phi đối xứng" hiệu quả trong cuộc đối đầu với Mỹ và Israel. Giờ đây, cách tiếp cận thu phí nói trên của Iran có nguy cơ làm gia tăng bất ổn tại eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng trong điều kiện bình thường.
Trong tháng 3, trung bình mỗi ngày chỉ có chưa đến 6 tàu thuyền đi qua tuyến đường thủy hẹp nối vịnh Ba Tư với thế giới theo cả 2 chiều. Con số này thấp hơn rất nhiều so với khoảng 135 lượt/ngày trong điều kiện bình thường, theo dữ liệu do trang Bloomberg tổng hợp. Trong giai đoạn đó, khoảng 80% số tàu chở dầu ít ỏi rời khỏi eo biển Hormuz là của Iran hoặc các quốc gia có quan hệ thân thiện với Tehran.
Tàu Shenlong Suezmax, treo cờ Liberia và vận chuyển dầu thô từ Ả Rập Saudi, đã đi qua eo biển Hormuz để đến cảng Mumbai (Ấn Độ) trong tháng 3-2026Ảnh: AP
Ông Anoop Singh, chuyên gia tại Công ty Môi giới trong lĩnh vực dầu khí Oil Brokerage Ltd (Anh), nhận định eo biển Hormuz hiện vẫn là "một cánh cổng đóng kín" đối với các tàu chở dầu và tình trạng này khó có thể sớm được khắc phục nếu chưa có lệnh ngừng bắn.
Các chuyên gia đặt nghi vấn liệu Iran có thể thiết lập một hệ thống thu phí được cộng đồng quốc tế chấp nhận hay không. Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) quy định tàu thuyền phải được phép đi qua các tuyến đường thủy trọng yếu, trong đó có eo biển Hormuz. Dù vậy, cả Iran và Mỹ đều chưa chính thức phê chuẩn UNCLOS và Tehran có thể dùng điều này để biện minh cho hành động của mình.
Theo tính toán của đài CNN, việc thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz có thể mang lại nguồn thu lên đến nhiều tỉ USD cho Iran mỗi năm. Trong điều kiện bình thường, khoảng 20 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, tương đương 10 tàu chở dầu siêu lớn (VLCC). Với mức phí được cho là khoảng 2 triệu USD mỗi tàu, số tiền thu về có thể đạt 20 triệu USD mỗi ngày, tức 600 triệu USD mỗi tháng chỉ riêng từ dầu mỏ. Nếu tính cả các chuyến hàng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), con số này có thể tăng lên hơn 800 triệu USD mỗi tháng, tức khoảng 15%-20% doanh thu xuất khẩu dầu hằng tháng của Iran trong năm 2024.
Kế hoạch của Nhà Trắng
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm 30-3 tuyên bố Washington sẽ giành lại quyền kiểm soát eo biển Hormuz, từ đó tiến tới bảo đảm tự do hàng hải. Trả lời phỏng vấn kênh Fox News, ông Bessent cho biết một số quốc gia đang thực hiện các thỏa thuận riêng lẻ với Tehran để đi qua eo biển này. Tuy nhiên về lâu dài, Mỹ sẽ giành lại quyền kiểm soát thông qua đội tàu hộ tống của Mỹ hoặc của nhiều nước.
Theo tờ The Telegraph, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang thúc đẩy kế hoạch thành lập một liên minh đa quốc gia để tiếp quản việc quản lý eo biển Hormuz. Ngoại trưởng Marco Rubio được cho là đã trình bày ý tưởng trên tại cuộc họp Bộ trưởng Ngoại giao nhóm 7 nước công nghiệp hàng đầu thế giới (G7) hồi tuần trước, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc bảo đảm tự do lưu thông và không thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.
Trong khi đó, theo một kế hoạch khác, liên minh 4 nước Pakistan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Saudi sẽ được thành lập để quản lý dòng chảy dầu mỏ qua eo biển Hormuz. Điểm khác biệt là kế hoạch này đề xuất áp dụng thu phí tương tự mô hình kênh đào Suez của Ai Cập. Các tàu đi qua kênh đào Suez hiện phải trả một khoản phí được xác định dựa trên trọng tải, kích thước và hàng hóa. Việc thu phí này có thể trở thành một công cụ hữu ích trong các cuộc đàm phán với Iran nhằm thuyết phục nước này từ bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Huệ Bình
