Nhiều năm qua, chính sách BHXH được xây dựng với mục tiêu bảo đảm cuộc sống cho người lao động (NLĐ) khi về già. Thế nhưng, thực tế đang cho thấy không ít người buộc phải chọn nhận BHXH một lần như một cách "cứu nguy" trước mắt. Khi áp lực cơm áo trở nên quá lớn, tương lai dài hạn dễ dàng bị gác lại.
Đằng sau quyết định rút BHXH không chỉ là câu chuyện thiếu kiên nhẫn hay tâm lý muốn cầm tiền ngay, mà sâu xa hơn là sự bấp bênh kéo dài của đời sống NLĐ. Nhiều NLĐ mất việc ở tuổi ngoài 35, ngoài 40 gần như không còn nhiều cơ hội quay lại thị trường lao động chính thức.
Thực tế, doanh nghiệp ưu tiên lao động trẻ hơn, linh hoạt hơn, chi phí thấp hơn. Trong khi đó, kỹ năng nghề của một bộ phận lao động chưa được cập nhật, khó thích ứng với chuyển đổi công nghệ và mô hình sản xuất mới.
Một nguyên nhân khác là mức thu nhập của không ít lao động hiện vẫn quá thấp so với chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ. Chỉ cần mất việc vài tháng, NLĐ lập tức rơi vào vòng xoáy nợ nần. Trong hoàn cảnh ấy, khoản BHXH tích góp nhiều năm trở thành nguồn tiền duy nhất họ có thể chạm tới.
Đáng lo hơn là nhiều người không tin mình đủ khả năng đi hết chặng đường để nhận lương hưu. Họ sợ thất nghiệp kéo dài, sợ đứt quãng đóng BHXH, sợ đến tuổi nghỉ hưu nhưng mức hưởng không đủ sống. Khi niềm tin vào tương lai suy giảm, lựa chọn nhận một lần trở thành điều dễ hiểu.
Muốn hạn chế làn sóng nhận BHXH một lần, trước hết, cần tập trung giữ việc làm và tạo việc làm bền vững cho lao động trung niên. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi, hỗ trợ đào tạo lại kỹ năng, chuyển đổi nghề nghiệp, nhất là trong các ngành chịu tác động mạnh của tự động hóa và suy giảm đơn hàng.
Song song đó, phải nâng chất lượng an sinh đi kèm BHXH. NLĐ sẽ khó mặn mà với lương hưu nếu mức hưởng quá thấp so với nhu cầu sống tối thiểu. Nhà nước cần tiếp tục điều chỉnh chính sách theo hướng tăng tính hấp dẫn của BHXH, mở rộng các hỗ trợ về y tế, nhà ở xã hội, tín dụng ưu đãi và trợ cấp trong giai đoạn thất nghiệp.
Một vấn đề quan trọng không kém là xây dựng cơ chế hỗ trợ tài chính ngắn hạn để NLĐ không phải rút BHXH khi gặp biến cố. Nhiều quốc gia cho phép NLĐ vay một phần từ quỹ hưu trí hoặc tiếp cận các gói hỗ trợ khẩn cấp với lãi suất thấp.
Cùng với đó, cần nâng hiệu quả của chính sách bảo hiểm thất nghiệp theo hướng hỗ trợ thực chất hơn cho NLĐ mất việc, từ tư vấn việc làm, đào tạo nghề đến hỗ trợ chuyển đổi công việc.
Nếu NLĐ nhìn thấy cơ hội quay lại thị trường lao động trong thời gian ngắn, họ sẽ ít có xu hướng rút BHXH một lần để trang trải cuộc sống.
Suy cho cùng, NLĐ không ai muốn rút BHXH một lần nếu họ có việc làm ổn định, thu nhập đủ sống và niềm tin vào tương lai. Vì vậy, muốn giữ NLĐ ở lại với hệ thống BHXH, trước tiên phải giữ cho họ một cuộc sống đủ an toàn để không phải chọn "rút lui".
