Việc miễn phí xe buýt toàn dân là giải pháp chiến lược nhằm khuyến khích chuyển đổi sang phương tiện công cộng.
Tuy nhiên, nếu chỉ miễn phí xe buýt mà không nâng cao chất lượng phục vụ thì chưa đủ. Người dân sẽ quay lưng nếu thiếu tuyến, xe cũ, chậm trễ, nhân viên xe buýt có thái độ kém. Vì vậy, giải pháp tiên quyết chính là nâng cao chất lượng. Chỉ khi xe buýt trở nên tiện lợi, an toàn, sạch sẽ và đúng giờ, người dân mới thực sự tin tưởng, tạo nền tảng vững chắc cho chính sách này.
Bước đi ưu tiên hàng đầu là bổ sung nhiều tuyến xe buýt mới. TP HCM hiện đã miễn phí cho một số đối tượng ưu tiên (kinh phí khoảng 1.700 tỉ đồng/năm) và dự kiến chi 7.000 tỉ đồng/năm để miễn phí toàn dân trên 135 tuyến nội tỉnh. Khi đó, lượng khách dự báo tăng ít nhất 30%; số xe hiện hữu (1.780 - 2.100 chiếc) có thể tạm đáp ứng.
Dù vậy, để chính sách bền vững, cần tăng tần suất chạy xe buýt; mở rộng mạng lưới, đặc biệt là tuyến gom khách, kết nối khu dân cư với trục chính, tuyến metro, ngoại ô và sân bay. Cùng với đó là việc xây dựng thêm điểm dừng, mở làn đường riêng và đẩy mạnh chuyển đổi sang xe buýt điện.
Giải pháp quan trọng tiếp theo là hiện đại hóa đội xe buýt. Nhiều tuyến vẫn sử dụng xe cũ, thiếu máy điều hòa, không có chỗ ưu tiên cho người khuyết tật. Thành phố nên đầu tư xe điện, hybrid (chuẩn Euro 5 trở lên), trang bị camera, wifi, ghế êm và thông báo tự động. Việc thay thế dần 30%-40% đội xe trong 2-3 năm sẽ tạo ra sự khác biệt lớn. Đồng thời, cần tăng số lượng xe để bảo đảm tần suất cao trong giờ cao điểm, giảm thời gian chờ xuống dưới 8 phút.
Đồng bộ với đó, cần cải thiện hạ tầng và lộ trình xe buýt. Nhiều trạm dừng hiện tại thiếu mái che, bảng điện tử, bị lấn chiếm và mất an toàn. Cần xây trạm dừng hiện đại, tích hợp camera an ninh, kết nối ứng dụng di động. Đặc biệt, phải quy hoạch làn đường riêng cho xe buýt trên các trục chính (Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt, Phạm Văn Đồng...) để tránh kẹt xe và chạy đúng giờ. Tích hợp xe buýt với tuyến metro sẽ tạo ra hệ thống giao thông liền mạch.
Yếu tố con người cũng mang tính quyết định, đòi hỏi phải tập trung đào tạo và quản lý nguồn nhân lực. Tài xế, nhân viên (áp dụng với xe từ 30 khách trở lên) cần được đào tạo định kỳ kỹ năng lái xe an toàn, xử lý tình huống, thái độ phục vụ. Có thể áp dụng mô hình "hành khách đánh giá" qua ứng dụng: điểm cao sẽ được thưởng, điểm thấp bị nhắc nhở, đào tạo lại. Việc tăng lương, phúc lợi cũng rất cần thiết để thu hút nhân sự chất lượng cao.
Một đòn bẩy khác không thể thiếu là ứng dụng công nghệ số vào khâu quản lý. Việc phát triển ứng dụng chính thức sẽ giúp hành khách tra cứu lộ trình, thời gian xe đến, cảnh báo đông đúc và phản hồi. Hệ thống GPS, trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích dữ liệu giúp điều chỉnh lịch trình linh hoạt. Khi miễn phí xe buýt, việc dùng nhận diện khuôn mặt hoặc quét mã QR thay cho vé giấy sẽ đơn giản hóa quy trình. Camera AI tự động cảnh báo cần được lắp đặt để giám sát, bảo đảm an toàn.
Để duy trì hiệu quả, xây dựng cơ chế giám sát và phản hồi liên tục là điều bắt buộc. Nên thành lập "Ban Giám sát chất lượng xe buýt" độc lập, định kỳ công bố báo cáo chất lượng từng tuyến. Những tuyến đạt chuẩn được biểu dương, tuyến kém bị cắt giảm hỗ trợ hoặc điều chỉnh, từ đó tạo áp lực cạnh tranh lành mạnh giữa các đơn vị vận hành.
Nhìn chung, nâng cao chất lượng là một khoản đầu tư bền vững. Ngân sách có thể lấy từ phí phương tiện cá nhân, quỹ xanh và hợp tác công - tư. Khi chất lượng tăng, lượng khách tăng vọt, chi phí vận hành mỗi lượt sẽ giảm, tạo vòng tròn khép kín duy trì miễn phí xe buýt lâu dài. Người dân tiết kiệm chi phí, thành phố giảm ùn tắc, không khí được cải thiện.
Miễn phí xe buýt toàn dân chỉ thành công khi đi lại an toàn, nhanh chóng và văn minh hơn. Nâng cao chất lượng chính là "chìa khóa", góp phần biến giấc mơ này thành hiện thực.
