Muốn đưa dòng vốn xanh đến được đúng dự án thân thiện với môi trường, không chỉ cần mở rộng quy mô tín dụng mà còn phải xây dựng cơ chế kiểm soát để ngăn ngừa trục lợi.

Theo Vụ Tín dụng các ngành kinh tế - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, hiện có 82 tổ chức tín dụng thực hiện cấp tín dụng xanh với dư nợ đạt trên 828.000 tỉ đồng, tăng gấp 4,6 lần so với thời điểm bắt đầu triển khai năm 2017.

Nguy cơ dán nhãn xanh tràn lan

Quy mô tín dụng xanh tăng nhanh cho thấy xu hướng chuyển dịch sang tài chính bền vững. Tuy nhiên, khi dòng vốn ưu đãi ngày càng lớn, nguy cơ "tẩy xanh" (greenwashing) cũng trở thành vấn đề cần được quan tâm.

Cục Môi trường - Bộ Nông nghiệp và Môi trường lưu ý nếu không có cơ chế xác nhận, giám sát và công khai thông tin phù hợp, tình trạng dự án không thực sự xanh nhưng vẫn được tiếp cận các cơ chế ưu đãi có thể ảnh hưởng đến niềm tin của thị trường, làm giảm hiệu quả của chính sách. Do đó, cần tiếp tục rà soát, cập nhật, hoàn thiện các quy định về tiêu chí môi trường, phân loại xanh và xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh.

Theo các chuyên gia, nguy cơ dán nhãn xanh tràn lan là thách thức không chỉ riêng với Việt Nam, mà hầu hết quốc gia phát triển tài chính xanh đều phải đối mặt. Một trong những nguyên nhân lớn dẫn đến nguy cơ "tẩy xanh" là Việt Nam vẫn thiếu hệ thống tiêu chí đủ cụ thể để nhận diện dự án xanh.

ThS Ngô Ánh Nguyệt, Viện Nghiên cứu Khoa học Ngân hàng - Học viện Ngân hàng, phân tích: Khi ranh giới giữa dự án đáp ứng tiêu chuẩn xanh và dự án chưa đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn xanh còn chưa rõ ràng, ngân hàng gặp khó trong thẩm định và quản trị rủi ro; doanh nghiệp (DN) khó chứng minh dự án đạt chuẩn trong khi thị trường dễ phát sinh nguy cơ "tô xanh".

"Vấn đề không chỉ là ngân hàng có muốn cho vay xanh hay không, mà là có đủ căn cứ để xác định dự án nào thực sự xanh hay không. Khi tiêu chí còn chung, mỗi tổ chức tín dụng có thể hiểu và áp dụng khác nhau. Điều này làm tăng chi phí thẩm định, khiến ngân hàng thận trọng hơn và tạo rủi ro gán nhãn xanh cho dự án chưa đạt chuẩn. Do đó, tiêu chí nhận diện dự án xanh là nền tảng để khơi thông dòng vốn tín dụng xanh" - ThS Ngô Ánh Nguyệt chỉ rõ.

Ở góc độ DN, khảo sát của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) cho thấy họ thường không thiếu ý thức về chuyển đổi nhưng lại thiếu khả năng thực hiện, thiếu thông tin cần thiết và thiếu các công cụ hỗ trợ phù hợp. TS Bùi Thanh Minh, Phó Giám đốc chuyên môn Văn phòng Ban IV, nhấn mạnh nếu không có hướng dẫn rõ ràng, tiêu chí dễ hiểu và cơ chế hỗ trợ đủ gần với thực tế DN, tín dụng xanh sẽ chỉ là một "khái niệm đẹp" nhưng không khả thi, khó trở thành nguồn lực thực sự cho tiến trình chuyển đổi.

Cần cơ chế hậu kiểm

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ThS Ngô Ánh Nguyệt cho rằng mỗi quốc gia có trình độ phát triển, cơ cấu năng lượng và ưu tiên môi trường khác nhau nên khó có thể áp dụng một bộ tiêu chí chung.

Chẳng hạn, cách tiếp cận giúp hạn chế "tô xanh" của Liên minh châu Âu (EU) là đưa ra 6 mục tiêu môi trường. Mỗi hoạt động chỉ được coi là bền vững khi đóng góp đáng kể vào ít nhất 1 mục tiêu, không gây hại đáng kể cho các mục tiêu còn lại và đáp ứng các bảo đảm tối thiểu về xã hội.

Trong khi đó, ASEAN lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn để phù hợp với điều kiện phát triển không đồng đều giữa các quốc gia thành viên. Khu vực này phân loại tài chính thông qua hệ thống phân tầng theo 3 nhóm: xanh, hổ phách và đỏ. Trong đó, nhóm xanh gồm các hoạt động đáp ứng mục tiêu bền vững, hổ phách phản ánh các hoạt động đang trong quá trình chuyển đổi và cần tiếp tục cải thiện, nhóm đỏ là các hoạt động chưa đáp ứng yêu cầu về bền vững.

"Tiêu chí xanh cần đạt được sự cân bằng giữa tính chặt chẽ và tính khả thi. Nếu tiêu chí quá lỏng, nhãn xanh có thể mất ý nghĩa. Ngược lại, nếu tiêu chí quá cứng, nhiều dự án đang từng bước cải thiện hiệu quả môi trường có thể bị loại khỏi khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh" - ThS Ánh Nguyệt nhìn nhận.

Theo giới chuyên gia, để phát triển tín dụng xanh, việc ban hành danh mục phân loại xanh mới chỉ là bước đầu. PGS-TS Phạm Mạnh Hùng, Học viện Ngân hàng, dẫn chứng Trung Quốc chỉ thực sự thúc đẩy tín dụng xanh sau khi hệ thống tiêu chuẩn xanh được xây dựng và cải tiến. Đáng chú ý, quốc gia này tập trung vào cơ chế tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Khi khoản vay xanh được phân loại theo cùng một danh mục, ngân hàng có thể công bố dư nợ, cơ cấu ngành, mục đích sử dụng vốn và lợi ích môi trường theo khuôn khổ thống nhất.

"Việc công bố thông tin giúp nhà đầu tư và công chúng giám sát, đồng thời tạo áp lực để ngân hàng tránh greenwashing" - PGS-TS Phạm Mạnh Hùng khẳng định.

Theo các chuyên gia, chỉ khi hình thành được hệ thống tiêu chí minh bạch, cơ chế xác nhận độc lập và hậu kiểm xuyên suốt vòng đời dự án thì tín dụng xanh mới thực sự phát huy hiệu quả, đưa dòng vốn đến đúng địa chỉ, ngăn chặn tình trạng "tẩy xanh" để hưởng ưu đãi. 

ĐƠN VỊ ĐỒNG HÀNH: