Khi những tranh cãi quanh "hát nhép" trở lại với cường độ mạnh mẽ, câu chuyện không còn dừng ở kỹ thuật biểu diễn, mà chạm thẳng vào đạo đức nghề nghiệp và quyền thụ hưởng văn hóa của công chúng. Với nghệ sĩ gạo cội như: NSƯT Lê Thiện và nghệ sĩ Kiều Mai Lý, vấn đề ấy càng trở nên nhức nhối khi đặt trong không gian đặc thù của sân khấu cải lương.

Lê Thiện: "Hát nhép là tự đánh mất mình"

Từ những sân khấu từng chứng kiến thời hoàng kim của cải lương, NSƯT Lê Thiện thẳng thắn: "Nghệ thuật cải lương mà hát nhép thì không còn là cải lương nữa. Người nghệ sĩ bước ra sân khấu là mang theo sinh mệnh của vai diễn, mang theo cả hơi thở của dàn nhạc. Nếu thay bằng một bản thu, thì đó chỉ còn là sự mô phỏng, không phải biểu diễn".

Nghệ sĩ Kiều Mai Lý cũng không giấu được sự bức xúc: "Khán giả đến rạp là để nghe tiếng hát thật, để thấy người nghệ sĩ cải lương sống cùng nhân vật. Nếu đã thu sẵn tiếng hát, thì phải nói rõ. Minh bạch là tối thiểu, bài này có thu câu vô vọng cổ vì đảm bảo chất lượng của chương trình. Phần lồng câu vọng cổ thì hát thật. Còn nếu không dám hát thật, thì đừng đứng trên sân khấu".

Ở đây, vấn đề không còn là kỹ thuật biểu diễn, mà là thái độ nghề nghiệp. 

Kiều Mai Lý: Ranh giới mong manh giữa "hỗ trợ" và "lừa dối"

Thực tế hiện nay trong các chương trình biểu diễn tại TP HCM đã cho thấy, "hát đè" – sử dụng bản thu để hỗ trợ - đã trở thành một giải pháp phổ biến.

Nhưng chính sự mập mờ giữa "hát đè" và "hát nhép" khiến ranh giới bị xóa nhòa. Người không chuyên khó phân biệt, còn người làm nghề đôi khi chọn cách im lặng. Những lý do thường được viện dẫn như điều kiện âm thanh không ổn định, áp lực sân khấu ngoài trời, hay rủi ro kỹ thuật… chỉ giải thích một phần.

Điều đáng nói là khi giải pháp "an toàn" bị lạm dụng, nó vô tình trở thành sự tiếp tay cho việc đánh mất chuẩn mực biểu diễn.

NSƯT Lê Thiện nhấn mạnh: "Ngày trước, điều kiện thiếu thốn hơn rất nhiều, nhưng nghệ sĩ vẫn hát sống. Cái thời micro còn treo lơ lửng trên đầu, nhưng nghệ sĩ hát thật, hát say mê và hát rất hay. Theo tôi, sai thì sửa, hụt hơi thì chấp nhận. Chính cái thật đó mới làm nên cảm xúc. Bây giờ nếu cái gì cũng 'an toàn' thì sân khấu sẽ mất đi sinh khí".

Minh bạch – yêu cầu tối thiểu của lòng tự trọng

Trong bối cảnh các cơ quan quản lý văn hóa đang siết chặt kỷ cương biểu diễn tại TP HCM, câu chuyện không dừng lại ở việc cấm hay cho phép, mà là thiết lập lại chuẩn mực.

Các nghệ sĩ và giới chuyên môn đề xuất một nguyên tắc tưởng như đơn giản nhưng mang ý nghĩa căn bản, nếu có sử dụng bản thu, phải ghi rõ trong chương trình. Câu nào thu, đoạn nào hát thật, khán giả có quyền được biết. Đó là sự tôn trọng tối thiểu.

Khi tiếng hát thật trở thành thước đo giá trị

Sân khấu cải lương, xét đến cùng, là nghệ thuật của giọng ca và cảm xúc trực tiếp. Một câu vọng cổ cất lên không chỉ là kỹ thuật thanh nhạc, mà còn là sự rung động của nội tâm, là khoảnh khắc không thể lặp lại khi hòa quyện với tiếng đờn.

Khi thay thế bằng bản thu, cái mất đi không chỉ là âm thanh, mà là toàn bộ trải nghiệm nghệ thuật. Những động thái gần đây từ cơ quan quản lý cho thấy quyết tâm trả lại sự công bằng cho môi trường biểu diễn.

NSƯT Lê Thiện nhìn nhận, yếu tố quyết định vẫn nằm ở chính người nghệ sĩ: "Quy định có thể siết, nhưng nếu nghệ sĩ không có lòng tự trọng, thì có người vẫn sẽ tìm cách lách. Sân khấu chỉ trong sạch khi người đứng trên đó tự ý thức mình phải trong sạch".

Trong giai đoạn TP HCM sẽ là đầu tàu trong việc thúc đẩy công nghiệp văn hóa, việc ứng dụng công nghệ là tất yếu. Nhưng với nghệ thuật cải lương, một loại hình nghệ thuật dựa trên sự sống của tiếng hát, ranh giới cần được giữ vững.