Hiệp ước Cắt giảm vũ khí chiến lược mới (New START) giữa Nga và Mỹ chính thức hết hạn hôm 5-2.

Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất với người đồng cấp Mỹ Donald Trump gia hạn 1 năm các giới hạn triển khai vũ khí hạt nhân theo hiệp ước New START.

Tuy nhiên, ông chủ Nhà Trắng không đồng ý với đề xuất của chủ nhân Điện Kremlin, theo AP.

Tổng thống Donald Trump lý giải Mỹ cần hướng tới một hiệp ước mới "tốt hơn, hiện đại hơn", có khả năng đáp ứng các thách thức an ninh trong dài hạn.

"Thay vì gia hạn New START, chúng ta nên để các chuyên gia hạt nhân của mình xây dựng một hiệp ước mới tốt hơn và hiện đại hơn, có thể tồn tại lâu dài trong tương lai" – ông Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social.

Lập trường này phản ánh quan điểm của một bộ phận giới hoạch định chính sách Mỹ cho rằng New START đã "kìm hãm khả năng răn đe chiến lược" của Washington, đặc biệt trong bối cảnh Trung Quốc gia tăng năng lực hạt nhân.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần thúc đẩy hiệp ước có sự tham gia của cả Trung Quốc, quốc gia được cho là có kho vũ khí hạt nhân ngày càng mở rộng dù vẫn nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hôm 4-2 cho rằng kiểm soát vũ khí là điều "bất khả thi" nếu Trung Quốc không tham gia.

Điện Kremlin bày tỏ lấy làm tiếc khi sáng kiến gia hạn tạm thời New START không được Mỹ chấp thuận.

Các chuyên gia Nga nhận định việc hiệp ước hết hiệu lực không chỉ khép lại một thỏa thuận cụ thể mà còn đánh dấu sự kết thúc của cả một giai đoạn kiểm soát vũ khí hạt nhân chiến lược truyền thống giữa hai nước.

Giới nghiên cứu cho rằng khả năng đạt được một hiệp ước mới trong tương lai gần là rất thấp do những bất đồng mang tính cấu trúc. 

Mỹ và Nga chưa thống nhất được phạm vi vũ khí cần đưa vào khuôn khổ kiểm soát. Washington mong muốn bao gồm cả vũ khí hạt nhân phi chiến lược của Nga, trong khi Moscow coi đây là yếu tố răn đe quan trọng trước ưu thế thông thường của Mỹ và NATO.

Mỹ cũng muốn Bắc Kinh tham gia mọi cơ chế kiểm soát vũ khí trong tương lai, song Nga cho rằng nếu mở rộng khuôn khổ đa phương thì cần tính đến năng lực hạt nhân từ các đồng minh châu Âu của Mỹ, điều mà Washington không ủng hộ. Sự khác biệt về cách tiếp cận này khiến triển vọng đàm phán ba bên trở nên xa vời.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 5-2 bày tỏ lấy làm tiếc khi New START hết hiệu lực, song nhấn mạnh Bắc Kinh sẽ "không tham gia vào đàm phán về giải trừ hạt nhân trong giai đoạn này".

Các nhà phân tích phương Tây cảnh báo việc không còn khuôn khổ ràng buộc pháp lý sẽ làm suy giảm tính minh bạch và khả năng dự đoán lẫn nhau, từ đó gia tăng rủi ro hiểu lầm chiến lược. Cơ chế thanh tra và trao đổi thông tin vốn là nền tảng xây dựng lòng tin trong nhiều thập kỷ có nguy cơ bị xói mòn.

Dù vậy, một số chuyên gia Nga nhận định việc New START hết hiệu lực chưa chắc dẫn tới một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân toàn diện trong ngắn hạn, theo Sputnik.

Đánh giá này cho rằng cả Mỹ và Nga vẫn sẽ cân nhắc lợi ích, năng lực công nghệ và môi trường an ninh khi quyết định mở rộng kho vũ khí. 

Khả năng tăng mạnh số lượng đầu đạn triển khai ngay lập tức sẽ không cao do những hạn chế về nguồn lực và nhu cầu thực tế.