Sự bùng nổ của internet, mạng xã hội và gần đây là các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở rộng "biên độ" tự do ngôn luận của người dân hơn bao giờ hết. Thế nhưng, việc các cơ quan chức năng xử lý những sai phạm trên không gian mạng thời gian qua lại bị soi mói, chỉ trích từ những "góc nhìn" phiến diện gắn mác "hạn chế quyền phát ngôn". Vậy bản chất của vấn đề này là gì? Việt Nam đang bảo đảm quyền tự do ngôn luận trong kỷ nguyên số ra sao?

Thực hư chuyện "khép kín" hay "bóp nghẹt" thông tin

Với hàng chục triệu người sử dụng internet, Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tốc độ số hóa thuộc hàng nhanh nhất thế giới. Thực tế này là lời đáp đanh thép nhất cho những ai cho rằng không gian mạng trong nước đang bị "bóp nghẹt" hay "vận hành khép kín".

Tại đây, người dân không còn là những "khán giả" thụ động chỉ nghe thông tin một chiều. Từ cụ già đến người trẻ, ai cũng có thể trở thành một "nhà sáng tạo nội dung", tự do bày tỏ quan điểm, bấm nút chia sẻ hay phản biện về mọi vấn đề dân sinh.

Các diễn đàn mạng xã hội đã trở thành "nghị trường số" sống động, nơi người dân công khai đóng góp ý kiến cho các dự thảo luật, phản ánh tiêu cực ở địa phương hay hiến kế phát triển kinh tế. Rất nhiều vụ việc bức xúc nhờ dòng trạng thái, video của người dân trên mạng mà báo chí đã vào cuộc, cơ quan chức năng đã kịp thời xử lý. Rõ ràng, tiếng nói của người dân trên không gian ảo đang tạo ra những thay đổi rất thực chất trong đời sống thường nhật.

Hiện nay, một bộ phận người dùng cố ý hoặc vô tình đồng nhất việc tự do ngôn luận với quyền "muốn nói gì thì nói, xúc phạm ai cũng được". Nhưng thực tế, không một quốc gia văn minh nào trên thế giới coi tự do ngôn luận là một quyền tuyệt đối vô biên giới. Mọi hệ thống pháp luật từ Á sang Âu đều xác lập những "ranh giới đỏ".

Tại Mỹ hay các nước châu Âu, hành vi vu khống, xúc phạm nhân phẩm, kích động bạo lực hay phát tán thông tin làm ảnh hưởng đến an ninh quốc gia đều phải đối mặt những khoản phạt tài chính nặng nề hoặc án tù nghiêm khắc. Những giới hạn này được tạo ra không nhằm thu hẹp quyền tự do của người dân, mà ngược lại là để bảo vệ quyền tự do của số đông không bị xâm hại bởi sự vô trách nhiệm, ích kỷ của số ít người chuyên "hành nghề" châm chọc, chống phá.

Khi các cơ quan chức năng đẩy mạnh việc truy quét tin giả và xử lý tài khoản vi phạm, đâu đó lại xuất hiện những tiếng nói lệch chuẩn, rằng "mọi bình luận và cảm xúc của người dân đều bị kiểm soát". Cứ ngẫm rõ, nghĩ sâu, ai trong chúng ta cũng có thể hiểu là trước lưu lượng hàng tỉ nội dung, hình ảnh được tải lên mạng xã hội mỗi ngày, không một bộ máy công quyền nào có thể và có nhu cầu kiểm soát từng suy nghĩ mang tính cá nhân.

Thực tế đã chứng minh luật pháp chỉ chạm đến và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật rõ ràng, có chứng cứ và gây hậu quả cụ thể. Đó là hành vi tung tin giả gây hoang mang dư luận (như tin thất thiệt về thiên tai, dịch bệnh), hành vi lừa đảo trực tuyến móc túi người dân, hay việc sử dụng công nghệ deepfake để bôi nhọ danh dự người khác.

Pháp luật Việt Nam luôn tôn trọng sự khác biệt trong nhận thức và tư duy, song sẽ kiên quyết trừng trị những hành vi lợi dụng mạng xã hội để xâm phạm quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác.

An ninh mạng là "chiếc đai an toàn"

Khi mọi hoạt động, từ mua sắm, học tập, giải trí đến làm thủ tục hành chính..., đều dịch chuyển lên môi trường số, an ninh mạng không còn là chuyện kỹ thuật xa xôi. Nó liên quan sát sườn đến túi tiền, danh dự và sự an toàn của mỗi gia đình, cá nhân và cộng đồng. Sự bùng nổ của tội phạm công nghệ cao, các đường dây lừa đảo xuyên biên giới và nạn đánh cắp dữ liệu cá nhân đang là nỗi nhức nhối toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc nhà nước củng cố các "tấm khiên" bảo mật và xây dựng lực lượng chuyên trách bảo đảm an ninh mạng là yêu cầu khách quan, phù hợp với thông lệ quốc tế. Cách làm này giống như việc chúng ta "thắt dây an toàn" khi lên xe tốc độ cao - chiếc đai an toàn không sinh ra để cấm đoán chiếc xe di chuyển, mà là để bảo đảm tính mạng cho tất cả hành khách ngồi trên xe đến đích an toàn.

Trong kỷ nguyên số, thách thức lớn nhất đối với việc bảo đảm quyền tự do ngôn luận không nằm ở sự quản lý của nhà nước, mà ở chính năng lực tiếp nhận thông tin của người dân. Tin giả, tin độc hại đánh vào lòng tham hoặc nỗi sợ hãi thường lan truyền với tốc độ nhanh. Nếu người đọc thiếu một bộ lọc cần thiết, ai trong chúng ta cũng có thể biến mình thành "con rối" trong vòng xoáy của các thủ đoạn thao túng tâm lý.

Do đó, bên cạnh sự nghiêm minh của pháp luật, mỗi cư dân mạng cần tự nâng cấp "hệ miễn dịch" cho chính mình. Hãy học cách "chậm lại một nhịp" để kiểm chứng nguồn tin, thận trọng trước khi ấn nút chia sẻ và tỉnh táo nhận diện các nội dung kích động, chia rẽ. Khi mỗi người dân đều là một người dùng thông thái, không gian mạng sẽ tự khắc sạch và an toàn.