Một quán cà phê cũng là một ngôi nhà dài mẫu hệ Ê Đê. Chỉ chừng đó thôi, cũng đủ để ta phải tìm đến Arul, trong buôn Akô Dhông, phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk.
Không gian quán cà phê Arul sau khi được mở rộng
Hướng ra con đường nhỏ, trước là những nếp nhà "dài như một tiếng chiêng" với kiến trúc màu gỗ nâu truyền thống, sau là những căn nhà bê-tông hiện đại mới xây.
Cảnh quan "trước cũ sau mới, tiền cổ hậu kim" độc đáo đó phản ánh nỗ lực của bà con đồng bào cố gắng neo vào những gì gọi là "bản sắc", dù không dễ chút nào trong cuộc sống hôm nay.
Buôn Akô Dhông tự nó đã rất đặc biệt, chỉ mới "khai sinh" từ giữa thế kỷ trước, bởi một già làng đi tìm miền đất hứa nơi đầu nguồn nước, giữ rừng và làm đồn điền trồng cà phê.
Không gian văn hóa ở Arul
Ở "buôn trong phố" ấy, có H'Len Niê. Đau đáu trước những gì là "Ê Đê" cứ dần mai một, mất mát, chị cặm cụi, cần mẫn, nhặt nhạnh, gom góp cơ man là thứ - từ cái bình dị đến cái vô giá. Phải gìn giữ, cho bằng được. Để hôm nay có một Arul.
Ngồi tại không gian văn hóa Arul, chúng tôi thong thả thưởng thức vị đắng Ban Mê. Không có nông sản nào xứng đáng đưa danh tiếng miền đất đỏ bazan vang xa hơn là cà phê.
Không có cây công nghiệp nào tác động mạnh mẽ đến mọi mặt đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội của Tây Nguyên hơn là cà phê.
Một nét văn hóa mẫu hệ Ê Đê tại Arul
Chúng tôi lan man nói với nhau câu chuyện gì đó, không còn nhớ nữa. Chỉ nhớ bên ngoài nắng chiều cứ ánh lên, rực rỡ, trước khi dìu dịu lại rồi tắt hẳn.
Giữa hương Aroma cà phê mê đắm, màn đêm dần buông xuống trên miền mơ tưởng cao nguyên…
Vị đắng Ban Mê tại Arul
(Bài dự thi cuộc thi "Cảm tưởng về cà phê – trà Việt" năm 2026 thuộc chương trình "Tôn vinh cà phê – trà Việt" lần 4 do Báo Người Lao Động tổ chức).
