Dư luận về những người "bỗng nhiên mắc bệnh tâm thần" khi đối diện vòng tố tụng chưa được xác tín nhưng đủ gây nghi ngờ. Trong khi đó, những mảng tối bị phanh phui tại hệ thống giám định pháp y khiến nghi vấn ấy không thể được xem nhẹ.
Vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương liên quan hơn 63 đối tượng đã bị Cơ quan điều tra TP Hà Nội khởi tố. Trong đó, việc nhiều lãnh đạo, cán bộ, nhân viên của viện này bị cáo buộc nhận hối lộ, xâm phạm hoạt động tư pháp khiến dư luận bức xúc. Vụ việc cho thấy những "lổ hổng" trong quản lý nhà nước về y tế và tư pháp, và một số đối tượng đã triệt để lợi dụng, làm mất niềm tin của người dân vào sự công bằng của pháp luật.
Trong đời sống, không phải mọi nghi ngờ của dư luận đều đúng, nhưng cũng không phải tất cả đều vô căn cứ. Có những hiện tượng, khi lặp lại và xuất hiện đúng vào thời điểm nhạy cảm của quá trình tố tụng, tự thân nó đã đặt ra yêu cầu phải được lý giải. Chuyện nhiều người "đang bình thường nhưng bỗng được xác nhận mắc bệnh tâm thần" khi đối diện vòng lao lý là những trường hợp như vậy.
Trong nhiều năm, vấn đề này tồn tại ở trạng thái nghi ngờ. Một bên là nguyên tắc pháp luật mang tính nhân đạo: không xử lý hình sự đối với người mất năng lực nhận thức hành vi. Một bên là cảm nhận xã hội về những trường hợp bất thường, khi "căn bệnh tâm thần" bỗng xuất hiện đúng vào thời điểm có ý nghĩa quyết định đối với số phận pháp lý của bị can, bị cáo hay người sắp bị kỷ luật. Khoảng cách giữa hai bên chính là "vùng mờ" chồng lấn, bởi giám định tâm thần là lĩnh vực chuyên môn sâu, phụ thuộc nhiều vào đánh giá của các chuyên gia.
Theo pháp luật tố tụng hình sự, kết luận giám định tâm thần có giá trị đặc biệt. Nó không chỉ là chứng cứ, mà còn có thể làm thay đổi toàn bộ vụ án, dẫn đến miễn trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo. Kết luận "tâm thần" có thể dẫn đến việc đình chỉ điều tra, hoãn xét xử, hoặc miễn trừ trách nhiệm hình sự. Đây là quy định tiến bộ, phản ánh tính nhân văn của pháp luật hiện đại. Nhưng cũng chính vì mang "quyền năng pháp lý" lớn, nên nếu bị lợi dụng, quy định này trở thành một loại "kim bài miễn tử, miễn tội", làm méo mó công lý.
Điều đáng nói, sai phạm trong lĩnh vực này không dễ nhận diện như những hành vi vi phạm thông thường. Giám định tâm thần là sự giao thoa giữa y học và pháp luật, nơi kết luận phụ thuộc vào đánh giá chuyên môn mang tính định tính cao. Không giống như giám định tài chính hay kỹ thuật - có thể kiểm chứng bằng số liệu, nhiều biểu hiện tâm lý không thể đo đếm một cách tuyệt đối. Chính đặc điểm này khiến việc phản biện, kiểm tra chéo trở nên khó khăn hơn, và nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả, sẽ tạo ra khoảng trống cho hành vi tiêu cực.
Đây là vấn đề không thể xem nhẹ. Một hệ thống tư pháp chỉ vận hành đúng khi các thiết chế cấu thành bảo đảm tính độc lập, khách quan và có khả năng tự kiểm soát. Khi một thiết chế nắm giữ vai trò then chốt nhưng thiếu các "van an toàn" cần thiết, nguy cơ bị lạm dụng sẽ gia tăng. Những gì vừa bị phanh phui cho thấy, không thể tiếp tục xem giám định tâm thần đơn thuần là hoạt động chuyên môn khép kín, mà phải đặt nó trong tổng thể cơ chế kiểm soát quyền lực.
Câu chuyện vì thế không chỉ là xử lý một vài cá nhân sai phạm. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc nhận diện và khắc phục những kẽ hở có thể bị lợi dụng. Nếu không, mỗi trường hợp "bỗng phát bệnh" sẽ tiếp tục tạo ra hoài nghi xã hội, và nghiêm trọng hơn, có thể trở thành "đường vòng" để né tránh trách nhiệm hình sự.
Công lý không thể dựa trên những kết luận thiếu tin cậy. Khi một mắt xích trong chuỗi tố tụng bị sai lệch, toàn bộ kết quả của quá trình đó sẽ bị đặt dấu hỏi. Niềm tin của xã hội vào pháp luật vì thế cũng bị ảnh hưởng. Và, một khi niềm tin bị xói mòn, chi phí để khôi phục sẽ lớn hơn rất nhiều so với chi phí để phòng ngừa sai phạm ngay từ đầu.
Để giải quyết vấn đề này, không thể chỉ dừng ở phản ứng tình huống. Cần một cách tiếp cận mang tính hệ thống, trong đó trọng tâm là thiết lập các cơ chế kiểm soát hiệu quả đối với hoạt động giám định. Việc tăng cường khả năng giám định độc lập, tạo điều kiện cho phản biện chuyên môn, cũng như nâng cao trách nhiệm pháp lý của người thực hiện giám định là những yêu cầu không nên trì hoãn. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý hồ sơ, theo dõi quy trình giám định cũng có thể góp phần hạn chế nguy cơ can thiệp trái phép.
Chuyện "kim bài miễn tội" đặt ra vấn đề về chuẩn mực vận hành của nhà nước pháp quyền. Pháp luật không chỉ là hệ thống quy tắc, mà còn là cam kết về sự công bằng. Mọi cơ chế có khả năng làm thay đổi số phận pháp lý của con người đều phải được đặt dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt. Không thể tồn tại những "ngoại lệ bất thường" lặp đi lặp lại mà không được giải thích thỏa đáng.
Việc cơ quan chức năng mạnh tay xử lý sai phạm trong hệ thống giám định thời gian qua là tín hiệu tích cực. Nhưng điều xã hội kỳ vọng không chỉ là xử lý những gì đã xảy ra, mà là bảo đảm những gì tương tự sẽ không còn cơ hội tái diễn. Đó mới là thước đo thực chất của một nền tư pháp liêm chính.
Trước pháp luật, không thể có ngoại lệ. Chỉ có sự thật khách quan và trách nhiệm pháp lý phải được làm rõ đến cùng. "Kim bài miễn tội" tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào, cũng chỉ có thể tồn tại trong những khoảng tối của cơ chế. Khi những khoảng tối ấy được soi sáng bằng pháp luật và trách nhiệm giải trình, nó sẽ không còn đất sống.
