Ở tuổi 97, đạo diễn – nhà văn Xuân Phượng tiếp tục ra mắt cuốn hồi ký thứ ba "Chân cứng đá mềm", khẳng định một sức viết hiếm thấy. Sự kiện không chỉ là dấu mốc cá nhân mà còn mở ra một câu chuyện đáng suy ngẫm về lao động nghệ thuật, về ký ức và trách nhiệm của một người nghệ sĩ cầm bút, lưu giữ lịch sử bằng chữ.

NSND Kim Cương xúc động chia sẻ: "Ở tuổi này mà vẫn viết sung sức, vẫn đau đáu kể chuyện đời mình cho thế hệ sau, đó là điều đáng quý. Chị Xuân Phượng viết như sống lại từng chặng đường đã đi qua".

Theo bà, việc đạo diễn Xuân Phượng chỉ mới trở thành hội viên Hội Nhà văn TP HCM vài năm gần đây nhưng đã liên tiếp xuất bản những tác phẩm dày dặn cho thấy nội lực sáng tạo mạnh mẽ và một ý thức nghề nghiệp đáng trân trọng.

Viết để giữ ký ức một thời

"Chân cứng đá mềm" tiếp nối mạch hồi ký từ "Gánh gánh… gồng gồng…" (2020) và "Khắc đi… khắc đến" (2024), ghi lại hơn nửa thế kỷ gắn bó với điện ảnh.

Từ một bác sĩ, bà chuyển sang làm đạo diễn ở tuổi 37, bắt đầu hành trình đầy thử thách trong bối cảnh chiến tranh. Điểm khởi đầu ấy gắn với chuyến công tác năm 1967, khi bà tham gia đoàn làm phim cùng hai đạo diễn Pháp Marceline Loridan và Joris Ivens.

Lời nhắn nhủ của Joris Ivens về nhu cầu cấp thiết của những phóng viên chiến trường đã trở thành bước ngoặt, đưa bà rẽ sang con đường điện ảnh.

"Từ đó, chị dấn thân vào những điểm nóng, ghi lại hiện thực chiến tranh bằng ống kính. Những trang viết của chị không đi theo lối kể toàn diện, mà chọn lọc những ký ức ám ảnh nhất" – NSND Kim Cương nói.

Đó là thời khắc 30-4-1975 khi nhà văn Xuân Phượng theo chân đoàn quân tiến vào Sài Gòn, chứng kiến giờ phút lịch sử. Từ những thước phim ấy, tác phẩm "Khi tiếng súng vừa tắt" đã giành giải tại Liên hoan phim Leipzig – một trong những liên hoan phim tài liệu lâu đời của thế giới.

Một đời dấn thân, nhiều lần chuyển vai

Hành trình của Xuân Phượng trải dài qua nhiều vai trò: từ nữ sinh tham gia phong trào Học sinh cứu quốc, đến kỹ thuật viên thuốc nổ, bác sĩ, phiên dịch rồi phóng viên – đạo diễn chiến trường.

Mỗi giai đoạn đều in dấu một quyết định mang tính bước ngoặt. Bà từng thực hiện nhiều phim tài liệu quan trọng như "Việt Nam và chiếc xe đạp", "Tôi viết bài ca hồi sinh", "Hai tiếng quê hương"… phản ánh sinh động những biến động của đất nước.

Ở lĩnh vực văn chương, cuốn "Khắc đếm..khắc đi" ...từng giúp bà nhận giải Văn hóa – Nghệ thuật xuất sắc tại Giải Mai Vàng 2024 và giải thưởng Văn học TP HCM năm 2021.

Nhà văn Bích Ngân nhận định, những trang viết của Xuân Phượng đã tái hiện gần trọn một thế kỷ lịch sử dân tộc, đồng thời mở ra một cách tiếp cận mới trong việc quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Ngòi bút "trẻ" ở tuổi 97

Điều đáng chú ý là hành trình cầm bút của đạo diễn Xuân Phượng bắt đầu rất muộn.

Trước đó, bà đã có cuốn "Ao dai" viết bằng tiếng Pháp, phát hành tại Pháp và được dịch ra nhiều ngôn ngữ. Tuy nhiên, phải đến sau tuổi 90, bà mới thực sự bước vào dòng hồi ký với một nhịp viết dày dặn.

Trong "Chân cứng đá mềm", bà thừa nhận độ lùi thời gian khiến việc tái hiện ký ức trở nên khó khăn. Vì vậy, bà chọn kể những câu chuyện đậm dấu ấn nhất, như một cách giữ lại tinh thần của thời đại.

Bìa sách với hình ảnh cánh diều bay cao được xem như ẩn dụ về khát vọng sống và sáng tạo.

Việc một người ở tuổi 97 vẫn ra mắt tác phẩm mới, tiếp tục viết và đối thoại với công chúng, mang ý nghĩa vượt khỏi khuôn khổ cá nhân.

"Đó là lời nhắc về sức bền của người làm nghề, về giá trị của ký ức được chắt lọc qua trải nghiệm" – NSND Kim Cương còn nhấn mạnh, "đó là một ngòi bút trẻ" – trẻ trong năng lượng sáng tạo, trong tinh thần dấn thân, và trong khát vọng kể lại câu chuyện của một đời người gắn với lịch sử dân tộc.