Kẹt xe, ngập nước và hạ tầng quá tải đang là những lực cản trong việc phát triển của TP HCM. Trước áp lực đô thị hóa nhanh trong khi hạ tầng giao thông còn thiếu kết nối, việc phát triển đường sắt đô thị (metro) gắn với mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) được xác định là một trong những giải pháp cần thiết để TP HCM phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Giải bài toán quỹ đất

Các chuyên gia và cử tri thành phố đều nhận định TP HCM khó thể tiếp tục phát triển theo kiểu "vết dầu loang" (đô thị giãn nở theo chiều ngang) với những phương tiện cá nhân. Metro và TOD không còn là câu chuyện của tương lai mà là yêu cầu trước mắt. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở vốn, chính sách và năng lực thực hiện.

Theo quy hoạch, TP HCM đặt mục tiêu đến năm 2045 hoàn thành 10 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 510 km, tổng nhu cầu vốn ước tính hơn 66 tỉ USD - tương đương 82% GRDP của thành phố năm 2024. Con số này cho thấy tham vọng lớn nhưng cũng đặt ra áp lực tài chính khổng lồ lên ngân sách.

Song song đó, mô hình TOD sẽ được triển khai trong bán kính 500 - 1.000 m quanh các nhà ga. Theo giới quy hoạch, TOD không đơn thuần là xây cao ốc cạnh ga metro, mà là sự tích hợp đồng bộ giữa giao thông, thương mại, dịch vụ và không gian sống. Mục tiêu cốt lõi là giảm nhu cầu xe cá nhân, tối ưu hóa quỹ đất đang ngày càng khan hiếm.

Người dân kỳ vọng vào việc hình thành những khu vực phát triển mới quanh các nhà ga metro - nơi họ có thể sống, làm việc và giải trí tại chỗ. Mô hình này đã thành công tại Tokyo (Nhật Bản), Seoul (Hàn Quốc), Hồng Kông hay Thâm Quyến (Trung Quốc).

Về bài toán kinh tế, kinh nghiệm quốc tế cho thấy doanh thu bán vé không thể gánh vác chi phí đầu tư và vận hành metro. Do đó, TOD được xem là "chìa khóa" để hệ thống này phát triển bền vững. Thông qua cơ chế thu hồi giá trị đất đai, thành phố có thể khai thác quỹ đất quanh nhà ga để phát triển thương mại, văn phòng và dịch vụ, tạo nguồn thu tái đầu tư cho hạ tầng.

Trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, TP HCM có lợi thế để quy hoạch đồng bộ ngay từ đầu. Nếu làm tốt, TP HCM sẽ tránh được hạn chế của dự án trước đây: Metro chạy qua nhưng đô thị chưa phát triển.

3 mô hình tham khảo

Dù dư địa phát triển rất lớn, việc triển khai dự án metro gắn với TOD tại TP HCM đang vấp phải rào cản kép về vốn đầu tư và cơ chế quản trị.

Theo tính toán, ngân sách thành phố hiện chỉ đáp ứng khoảng 28% tổng nhu cầu vốn cho hệ thống metro đến năm 2045. Phần thiếu hụt khổng lồ buộc phải trông chờ vào vốn ODA và nhất là nguồn lực từ khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, việc khơi thông dòng vốn này không dễ dàng. Các nhà đầu tư nhận định khung pháp lý hiện hành - nhất là các quy định về đối tác công tư (PPP), đất đai và đầu tư - chưa đủ linh hoạt để áp dụng các mô hình tích hợp phức tạp như "đường sắt và tài sản". Sự thiếu vắng cơ chế chia sẻ rủi ro minh bạch, thủ tục rườm rà cùng sự chồng chéo giữa các luật đang làm giảm đáng kể sức hấp dẫn của các dự án TOD.

Bên cạnh đó, năng lực quản trị cũng là một điểm nghẽn. TP HCM hiện chưa có một "nhạc trưởng" thật sự đủ thẩm quyền, kinh nghiệm để quản lý xuyên suốt từ quy hoạch, đầu tư, vận hành metro đến phát triển đô thị vùng phụ cận. Việc phân tán trách nhiệm giữa các sở, ngành khiến dự án thiếu tính đồng bộ và kéo dài thời gian thực hiện.

Từ thực tiễn trên thế giới, PGS-TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông - Vận tải Trường ĐH Việt Đức, đề xuất 3 mô hình triển khai phù hợp với điều kiện của TP HCM. Mô hình 1 (nhà nước chủ đạo): Nhà nước đầu tư, vận hành metro; tư nhân phát triển khu TOD. Mô hình này an toàn, dễ làm trong bối cảnh pháp lý hiện tại nhưng lợi ích giữa metro và bất động sản bị tách rời, khó tạo động lực cho nhà đầu tư chiến lược.

Mô hình 2 (PPP): Tư nhân đầu tư phương tiện, vận hành và làm TOD; nhà nước lo hạ tầng cứng và chia sẻ rủi ro. Mô hình này đã thành công tại Thâm Quyến, Seoul; giúp giảm gánh nặng ngân sách và tăng tính tích hợp.

Mô hình 3: Tư nhân bao trọn gói từ đầu tư, xây dựng, vận hành metro đến kinh doanh bất động sản. Mô hình này lý tưởng nhất nhưng đòi hỏi cải cách thể chế mạnh mẽ để hình thành một tổng công ty tích hợp kiểu MTR (Hồng Kông).

Để hiện thực hóa các mô hình trên, TP HCM cần thu hút được các nhà đầu tư chiến lược có năng lực tài chính và công nghệ, thay vì chỉ dựa vào đấu giá đất đơn thuần.Kiến nghị từ các chuyên gia cho thấy TP HCM cần xây dựng một hệ sinh thái chính sách đồng bộ. Cụ thể: áp dụng cơ chế giao đất TOD có điều kiện, ưu đãi hệ số sử dụng đất và hỗ trợ pháp lý minh bạch. Kinh nghiệm từ Hồng Kông, Thâm Quyến cho thấy sự ổn định của chính sách là chìa khóa để giữ chân nhà đầu tư.

Metro và TOD không đơn thuần là giải pháp giao thông mà là chiến lược tái cấu trúc đô thị theo hướng hiện đại, bền vững. TP HCM đã có tầm nhìn, giờ cần quyết liệt hơn trong hành động, đặc biệt là việc sớm ban hành khung pháp lý đặc thù và thí điểm các mô hình PPP linh hoạt.