PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, trao đổi với Báo Người Lao Động về tác động của Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số đối với người nổi tiếng (Bộ Quy tắc).

* Phóng viên: Ông đánh giá thế nào về tác động của bộ quy tắc này đến trách nhiệm xã hội của người nổi tiếng trên môi trường số?

- PGS-TS BÙI HOÀI SƠN: Bộ quy tắc này yêu cầu người nổi tiếng trên không gian mạng phải lan tỏa nội dung có giá trị, sống lành mạnh, không cổ xúy hành vi lệch chuẩn, không lợi dụng tình cảm của công chúng để trục lợi. Điều này buộc họ phải thay đổi tư duy từ "cái gì thu hút thì làm" sang "cái gì đúng, có ích và bền vững thì làm".

Dĩ nhiên, ở một góc độ nào đó, những yêu cầu này cũng tạo thêm áp lực tự kiểm soát, tự rà soát nội dung trước khi đăng tải. Đó là áp lực cần thiết của một xã hội số trưởng thành. Không thể đòi hỏi quyền lan tỏa mạnh mẽ mà lại né tránh nghĩa vụ đạo đức tương xứng. Nếu hiểu đúng tinh thần của Bộ Quy tắc thì đây không phải là sức ép kiểm duyệt, mà là một lời nhắc để người nổi tiếng chuyển từ "tự do phát ngôn bằng cảm xúc" sang "tự do biểu đạt trong khuôn khổ trách nhiệm". Và chính sự chuyển dịch ấy mới giúp họ xây dựng uy tín lâu dài.

* Trong bối cảnh người nổi tiếng thường xuyên phải đối mặt với áp lực từ cộng đồng mạng, theo ông, thách thức lớn nhất mà người nổi tiếng gặp phải khi áp dụng bộ quy tắc này là gì?

- Người nổi tiếng hiện nay thường sống trong một dòng chảy thông tin liên tục, nơi mọi phát ngôn đều có thể bị cắt ghép, suy diễn, khuếch đại hoặc biến thành làn sóng tranh cãi chỉ trong vài phút. Trong bối cảnh ấy, Bộ Quy tắc yêu cầu họ vừa phải nhanh để không tụt khỏi nhịp truyền thông vừa phải chuẩn để không vượt khỏi giới hạn văn hóa, đạo đức và pháp luật. Đó là một bài toán không dễ.

Khó khăn thứ hai là áp lực duy trì độ "hot" trong môi trường cạnh tranh nội dung rất khốc liệt. Không ít người có ảnh hưởng hiện nay bị cuốn vào logic của lượt xem, lượt thích, lượt tương tác tức thời. Ngoài ra, còn có thách thức từ chính cộng đồng mạng. Người nổi tiếng nhiều khi bị đòi hỏi phải lên tiếng ngay về mọi vấn đề, nhưng nếu lên tiếng vội vàng thì có nguy cơ sai; còn nếu im lặng hoặc thận trọng thì dễ bị cho là né tránh.

Bộ Quy tắc khuyến khích sự thận trọng với thông tin chưa kiểm chứng và yêu cầu ứng xử văn minh, nhưng môi trường mạng lại thường thưởng cho phản ứng nhanh hơn là phản ứng đúng. Đây là mâu thuẫn rất thực tế. Vì vậy, tôi nghĩ thách thức lớn nhất là làm sao giữ được bản lĩnh nghề nghiệp và nhân cách công dân giữa áp lực của thuật toán, thị hiếu đám đông và sự phán xét tức thời. Ai vượt qua được thách thức này thì không chỉ tuân thủ tốt Bộ Quy tắc, mà còn trưởng thành hơn về vai trò xã hội của mình.

Ở một góc nhìn khác, tôi cho rằng đây cũng là một lớp bảo vệ quan trọng của người nổi tiếng. Bởi một trong những nguồn gây tổn thương lớn nhất trên môi trường số hiện nay chính là các chiến dịch bôi nhọ, xuyên tạc, cắt ghép thông tin, phát tán tin đồn thiếu kiểm chứng.

Bộ Quy tắc yêu cầu cá nhân phải thận trọng với thông tin chưa được kiểm chứng, có trách nhiệm thông báo khi phát hiện tin giả; đồng thời yêu cầu nền tảng số phải chủ động rà quét, phát hiện, ngăn chặn hành vi lừa đảo, phát tán tin giả, cung cấp công cụ báo cáo vi phạm rõ ràng và phối hợp với cơ quan chức năng xử lý nội dung vi phạm. Nhà cung cấp dịch vụ cũng được yêu cầu hỗ trợ người dùng khi bị xâm hại trên mạng. Những quy định đó sẽ tạo nên một "hệ sinh thái bảo vệ" tốt hơn cho cả công chúng lẫn người có ảnh hưởng.

* Ông đánh giá ra sao về quy định bắt buộc người nổi tiếng phải công khai, minh bạch khi thực hiện quảng cáo hoặc nhận tài trợ trên môi trường số?

- Tôi cho rằng quy định yêu cầu người có ảnh hưởng phải công khai việc mình đang quảng cáo hoặc có nhận tài trợ là một điểm rất đúng, rất cần và rất trúng vào một vấn đề đang gây nhiều bức xúc trong đời sống số hiện nay. Bởi điều công chúng cần nhất không phải là người nổi tiếng quảng cáo ít đi, mà là quảng cáo phải minh bạch, trung thực và có trách nhiệm. Khi ranh giới giữa chia sẻ trải nghiệm cá nhân và nội dung thương mại bị xóa mờ, người tiếp nhận rất dễ bị dẫn dắt trong trạng thái thiếu thông tin đầy đủ.

Tôi tin rằng quy định này sẽ góp phần giảm thiểu đáng kể các trường hợp quảng cáo sai sự thật, quảng cáo thổi phồng công dụng hoặc lợi dụng uy tín cá nhân để dẫn dắt công chúng vào những quyết định sai lầm. Nó cũng tạo ra áp lực tích cực buộc cả nhãn hàng, công ty truyền thông lẫn người nổi tiếng phải chuyên nghiệp hơn.

Một thị trường quảng cáo số càng cạnh tranh thì càng cần luật chơi tử tế. Và trong một thị trường như thế, sự minh bạch không phải chi phí, mà là vốn liếng. Ai càng minh bạch, người đó càng bền uy tín.

* Từ góc nhìn của một chuyên gia văn hóa, ông có khuyến nghị cụ thể nào dành cho người nổi tiếng?

- Tôi nghĩ người nổi tiếng nên nhìn bộ quy tắc này không phải như một "vành đai giới hạn", mà như một "bản đồ định vị" để xây dựng thương hiệu cá nhân bền vững trong kỷ nguyên số. Vì thế, khuyến nghị đầu tiên của tôi là hãy coi mỗi bài đăng, mỗi phát ngôn, mỗi hoạt động quảng bá như một hành vi văn hóa, chứ không chỉ là một sản phẩm truyền thông. Khi đã có cách nhìn ấy, người nổi tiếng sẽ cẩn trọng hơn với thông tin chưa kiểm chứng, minh bạch hơn trong quảng cáo, tiết chế hơn trong tranh luận và có trách nhiệm hơn với tác động xã hội từ nội dung của mình.

Khuyến nghị thứ hai là nên xây dựng cho mình một "bộ lọc đạo đức số" trước khi xây dựng chiến lược nội dung. Bộ lọc đó có thể rất giản dị: thông tin này có đúng không, có gây tổn thương ai không, có cổ xúy điều lệch chuẩn không, có đang lợi dụng niềm tin của công chúng không, và nếu giới trẻ làm theo thì hệ quả là gì.

Khuyến nghị thứ ba là hãy tận dụng chính tinh thần của Bộ Quy tắc để nâng tầm hình ảnh. Công chúng hiện nay ngày càng đánh giá cao sự tử tế, minh bạch và trách nhiệm. Một nghệ sĩ hay KOL biết nói không với tin giả, biết phản hồi văn minh trước sự tranh cãi, biết lan tỏa giá trị nhân văn,... sẽ tạo lợi thế cạnh tranh rất lớn cho bản thân. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 25-3