Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei - người nắm quyền lực thần quyền trong suốt nhiều thập niên và đưa đất nước trở thành một thế lực khu vực, đối đầu với Israel và Mỹ về chương trình hạt nhân - đã qua đời ở tuổi 86.

Tái định hình sâu sắc đất nước

Truyền thông nhà nước Iran rạng sáng 1-3 đưa tin ông qua đời sau một cuộc tấn công quy mô lớn do Israel và Mỹ tiến hành một ngày trước đó.

Một số người thân của ông Khamenei – gồm con gái, con rể, một cháu và con dâu – cũng thiệt mạng trong cuộc tấn công hôm 28-2, theo hãng tin Fars. Chính phủ Iran tuyên bố quốc tang 40 ngày và nghỉ lễ toàn quốc 7 ngày để tưởng niệm ông.

Cái chết của ông Khamenei đặt ra câu hỏi lớn về tương lai Iran. 

Hội đồng Chuyên gia gồm 88 thành viên – chủ yếu là các giáo sĩ bảo thủ – sẽ chọn người kế nhiệm nhưng hiện chưa có ứng viên rõ ràng.

Theo AP, ông Khamenei đã tái định hình sâu sắc Iran kể từ khi tiếp quản vị trí lãnh tụ tối cao năm 1989.

Ông mở rộng vai trò của giới giáo sĩ Shiite và xây dựng Lực lượng Vệ binh Cách mạng thành trụ cột quyền lực then chốt. Lực lượng này không chỉ kiểm soát kho tên lửa đạn đạo mà còn hiện diện sâu rộng trong nhiều lĩnh vực của nền kinh tế đất nước.

Đại giáo chủ Ali Khamenei sinh năm 1939 tại TP Mashhad, miền Đông Bắc Iran. Sau Cách mạng Hồi giáo 1979, ông được bổ nhiệm vào Hội đồng Cách mạng và năm 1981 trở thành tổng thống thứ ba của Iran. Cùng năm đó, một vụ đánh bom khiến ông bị liệt một tay. Ông được bổ nhiệm làm lãnh tụ tối cao năm 1989.

Theo đài Al Jazeera, những năm đầu, ông Ali Khamenei giữ cương vị lãnh tụ tối cao được định hình bởi nỗ lực tái thiết đất nước sau 8 năm chiến tranh với Iraq. Hơn một triệu người đã thiệt mạng trong cuộc xung đột này và nền kinh tế rơi vào cảnh kiệt quệ.

Áp dụng nhiều chiến lược

Giới quan sát nhận định ông Khamenei cũng là một người thực dụng. Lãnh tụ tối cao Iran này cho rằng cuộc đối đầu với phương Tây cần được tiến hành bằng nhiều chiến lược khác nhau: vừa kháng cự, vừa sẵn sàng đàm phán nếu cần thiết.

Vào năm 2015, Iran đang chật vật dưới sức ép của các lệnh trừng phạt quốc tế nghiêm khắc liên quan đến chương trình hạt nhân. Để duy trì ổn định trong nước và củng cố tính chính danh của chế độ, ông Khamenei nhận thấy cần phải giảm bớt áp lực kinh tế.

Vì vậy, ông đã bật đèn xanh cho Tổng thống Iran khi đó là Hassan Rouhani tiến hành đàm phán với phương Tây, dẫn tới việc ký kết Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015 giữa Tehran và các cường quốc. Thỏa thuận mang tính bước ngoặt này nhằm hạn chế chương trình hạt nhân của Iran để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt.

"Đó là một khoảnh khắc của chủ nghĩa thực dụng – đôi khi bảo vệ nhà nước đòi hỏi phải có những thỏa hiệp. Ông Khamenei theo đuổi chính sách 'không hòa bình cũng không chiến tranh' với Mỹ. Ông tin rằng Iran phải duy trì sự độc lập trước Mỹ, quốc gia mà ông cho là vốn dĩ luôn chống lại Iran" - ông Vali Nasr, một chuyên gia về Iran, nhận định với Al Jazeera.

Tuy nhiên, ba năm sau khi thỏa thuận được ký kết, ông Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận sau khi lên làm tổng thống trong nhiệm kỳ đầu tiên. Khi Washington áp đặt một loạt biện pháp trừng phạt mới đối với Iran, ông Khamenei quay trở lại lập trường cứng rắn và đối đầu hơn.

Theo quan điểm của ông Khamenei, độc lập và sức mạnh không chỉ cần được củng cố trong nước mà còn phải được mở rộng ra ngoài biên giới nhằm duy trì một chiến lược "phòng thủ từ xa". Động thái này nhằm răn đe và ngăn chặn mọi hành động gây hấn hoặc vượt giới hạn từ các đối thủ, trong đó có Mỹ và Israel.

Điều đó được cụ thể hóa bằng việc xây dựng một mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm và chuyển giao công nghệ, kiến thức vũ khí cùng nguồn lực cho một loạt đồng minh bên ngoài Iran. 

Việc hình thành "trục kháng cự" này là dự án chiến lược có ảnh hưởng sâu rộng nhất của ông Khamenei.

Liên minh này bao gồm phong trào Hezbollah tại Lebanon, Tổng thống Syria khi đó là Bashar al-Assad, nhóm vũ trang Hamas của Palestine, lực lượng Houthi tại Yemen và các nhóm vũ trang tại Iraq. 

Tuy nhiên, "trục kháng cự" bắt đầu rạn nứt sau cuộc tấn công của Hamas vào miền Nam Israel ngày 7-10-2023.