Báo cáo "Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách" do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) vừa công bố, dù công nghệ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đang phát triển nhanh, kịch bản dễ xảy ra nhất không phải là thay thế con người trên diện rộng, mà là làm thay đổi cấu trúc và tính chất công việc.

Khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam bị ảnh hưởng

Theo đó, khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam – tương đương cứ 5 người thì có 1 người – đang làm các công việc có khả năng chịu tác động từ GenAI. Tuy nhiên, số việc làm có nguy cơ bị thay thế hoàn toàn chỉ vào khoảng 1 triệu, chiếm dưới 2% lực lượng lao động. Tỉ lệ này được đánh giá là thấp hơn so với một số quốc gia trong khu vực như Indonesia, Philippines hay Thái Lan.

Điểm đáng chú ý là mức độ tác động của GenAI không phân bổ đồng đều. Nhóm công việc hỗ trợ hành chính – văn thư chịu rủi ro cao nhất, khi gần 2/3 nhân sự trong lĩnh vực này có thể bị tự động hóa một phần tác vụ. Các ngành tài chính – bảo hiểm, bán buôn – bán lẻ và thông tin – truyền thông cũng nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng lớn.

Về không gian địa lý, lao động tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP HCM và Đà Nẵng chiếm hơn 1/3 tổng số việc làm có nguy cơ bị tác động, phản ánh mức độ tập trung cao của các ngành nghề dễ ứng dụng AI.

Phụ nữ chịu ảnh hưởng lớn hơn

Một vấn đề nổi bật khác là khoảng cách giới. Báo cáo chỉ ra phụ nữ chịu ảnh hưởng lớn hơn nam giới, với tỷ lệ tương ứng 24,1% so với 17,8%. Nguyên nhân chủ yếu do lao động nữ tập trung nhiều ở các vị trí văn phòng, hành chính và dịch vụ – những lĩnh vực có tính chuẩn hóa cao, dễ áp dụng GenAI.

Tác động của công nghệ này cũng mang tính hai mặt. Trong lĩnh vực bán hàng – nơi phụ nữ chiếm khoảng 2/3 lực lượng lao động – GenAI có thể giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng công việc. Ngược lại, các vị trí văn phòng với đặc thù công việc lặp lại có nguy cơ bị thay thế một phần, ảnh hưởng đến tính ổn định của nhóm việc làm chính thức.

Dù vậy, báo cáo chưa ghi nhận bằng chứng rõ ràng về việc suy giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong giai đoạn 2022–2024. Trái lại, việc làm trong các ngành dịch vụ vẫn duy trì xu hướng tăng trưởng, cho thấy nhu cầu lao động vẫn ổn định khi việc ứng dụng AI còn ở giai đoạn đầu.

Cần sớm củng cố khung quản trị AI 

Bà Sinwon Park, Giám đốc Quốc gia Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, nhận định Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến GenAI thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều nếu thiếu chính sách phù hợp.

ILO khuyến nghị Việt Nam cần sớm củng cố khung quản trị AI gắn với tiêu chuẩn lao động, đầu tư mạnh vào nâng cao kỹ năng cho người lao động, bảo đảm tiếng nói của người lao động trong quá trình triển khai AI tại doanh nghiệp. Đồng thời, cần hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa ứng dụng AI có trách nhiệm, thiết lập các cơ chế bảo vệ nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra công bằng, bao trùm.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, các chính sách chủ động và phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và người lao động được xem là yếu tố then chốt để bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong làn sóng công nghệ mới.