Vốn được giới thiệu như một công cụ bảo đảm công bằng cho các giải đấu nữ, biện pháp này ngày càng vấp phải câu hỏi: Đâu là ranh giới giữa bảo vệ luật chơi và tôn trọng nhân phẩm vận động viên (VĐV)?
Mục tiêu ban đầu
Từ thập niên 1960, nhiều giải thể thao quốc tế đã áp dụng các hình thức kiểm tra giới tính, ban đầu là kiểm tra trực quan, sau đó là xét nghiệm nhiễm sắc thể, hormone hoặc phân tích y học chuyên sâu. Mục tiêu là ngăn chặn việc nam giới giả mạo thi đấu ở nội dung nữ, đồng thời bảo vệ tính công bằng của thành tích.
Mỗi kỳ Olympic hay giải vô địch thế giới đều xuất hiện các vụ việc liên quan đến giới tính VĐV. Một số trường hợp gây bức xúc dư luận dài lâu như Caster Semenya (Nam Phi, điền kinh) hay gần đây là các nữ võ sĩ quyền Anh Imane Khelif (Algeria) và Lin Yu-ting (Đài Loan - Trung Quốc).
Các VĐV này đều bị yêu cầu xét nghiệm hoặc từng bị cấm thi đấu vì "không đáp ứng tiêu chí nữ" từ các tổ chức thể thao, dù hộ chiếu, giấy tờ pháp lý và nhận dạng giới tính của họ đều là nữ. Các lệnh cấm này thường được đưa ra dựa trên kết quả kiểm tra y học không công khai chi tiết, dẫn đến cáo buộc thiếu minh bạch và vi phạm quyền riêng tư.
Tuyển U21 Việt Nam (trái) xuất sắc hạ U21 Ai Cập ngay sau khi nhận án phạt. Ảnh: FIVB
Khía cạnh khoa học và công bằng
Người ủng hộ kiểm tra giới tính cho rằng thể thao cần ranh giới rõ ràng để bảo vệ cơ hội công bằng cho nữ VĐV. Các chỉ số như testosterone được xem là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sức mạnh và sức bền. Nếu một VĐV có lợi thế sinh học quá lớn thì thành tích của họ có thể làm mất cân bằng thi đấu.
Tuy nhiên, cùng với tiến bộ của khoa học, giới chuyên môn nhận ra giới tính sinh học không đơn giản chỉ là "XX" hay "XY". Nhiều người sinh ra với đặc điểm giới tính khác biệt (intersex) hoặc có mức hormone testosterone vượt chuẩn trung bình của nữ giới nhưng vẫn được nuôi dưỡng và nhận dạng bản thân là phụ nữ.
Tác động tâm lý và xã hội
Không chỉ là vấn đề chuyên môn, kiểm tra giới tính còn tác động nặng nề đến danh dự và sự nghiệp của VĐV. Các nghiên cứu cho thấy nữ VĐV đến từ châu Phi, châu Á thường bị "soi" nhiều hơn. Điều này làm dấy lên nghi ngờ về sự tồn tại của định kiến sắc tộc và khu vực trong cách áp dụng kiểm tra giới tính.
Hiện nay, một số tổ chức thể thao quốc tế đã điều chỉnh quy trình, nhấn mạnh nguyên tắc bảo mật y tế, sự đồng thuận của VĐV và dựa trên đánh giá toàn diện thay vì chỉ một chỉ số duy nhất. Ủy ban Olympic quốc tế (IOC) khẳng định việc xác định giới tính phải dựa trên hồ sơ pháp lý và tôn trọng nhân quyền, đồng thời phản đối các biện pháp kiểm tra bất ngờ, không minh bạch.
Tuy nhiên, IOC cũng chưa có quy định nhất quán cho toàn bộ VĐV ngay cả ở giải Olympic. IOC trao quyền cho các liên đoàn thể thao quốc tế và mỗi liên đoàn làm một kiểu. Vì thế, việc thống nhất quy chuẩn toàn cầu vẫn là một thách thức lớn. Mỗi môn thể thao, mỗi tổ chức lại có tiêu chí khác nhau, dẫn đến tình trạng một VĐV đủ điều kiện dự giải này nhưng bị cấm ở giải khác. Thể thao luôn đề cao tinh thần công bằng nhưng ranh giới giữa bảo vệ luật chơi và xâm phạm quyền con người vẫn là bài toán khó.
FIVB xử thua 4/5 trận vòng bảng, cấm một VĐV Việt Nam thi đấu là không tuân theo bất cứ quy trình nào bởi điều lệ Giải Vô địch bóng chuyền U21 nữ thế giới 2025 không có khoản kiểm tra giới tính. FIVB xử thua Việt Nam, gián tiếp giúp chủ nhà Indonesia hưởng lợi, làm rộ lên "thuyết âm mưu" chống lại bóng chuyền Việt Nam, kéo theo hệ lụy rất lớn đối với hành trình tranh tài quốc tế của các đội tuyển quốc gia Việt Nam trong tương lai chứ không gói gọn trong một câu chuyện thể thao.
Cần thực hiện minh bạch, khách quan
Sau vụ việc đội tuyển bóng chuyền U21 nữ Việt Nam bị xử thua với lý do sử dụng VĐV "không đủ điều kiện thi đấu", dư luận đặt ra nhiều câu hỏi xoay quanh quy trình xét nghiệm giới tính trong thể thao. Theo các chuyên gia y khoa, đây là vấn đề không phức tạp về mặt kỹ thuật nhưng lại vô cùng nhạy cảm về mặt pháp lý và đạo đức.
Bác sĩ Phan Vương Huy Đổng, Chủ tịch Hội Y học thể thao TP HCM, cho biết việc xác định giới tính sinh học thường dựa trên 3 yếu tố: nội tiết tố, cơ quan sinh dục và nhiễm sắc thể di truyền (XX hoặc XY). Tuy nhiên, ông lưu ý không phải lúc nào 3 yếu tố này cũng trùng khớp tuyệt đối. Có những trường hợp ngoại hình là nữ nhưng cấu trúc gien lại là nam và ngược lại.
"Đàn ông thì có testosterone cao, phụ nữ thì chủ yếu là estrogen và progesterone. Nhưng có những trường hợp cơ thể biểu hiện bên ngoài là nữ nhưng nội tiết tố lại nghiêng về nam hoặc ngược lại" - bác sĩ Đổng nói.
Về quy trình kiểm tra trong thể thao, bác sĩ Đổng cho rằng nếu có nghi ngờ hợp lý, ban tổ chức hoàn toàn có quyền yêu cầu xét nghiệm giới tính trước hoặc trong giải đấu. Vấn đề không nằm ở thời điểm kiểm tra, mà ở sự minh bạch, thống nhất trong quy định và cách xử lý hậu kiểm.
"Trong thể thao chuyên nghiệp, có những tình huống buộc phải tiến hành xét nghiệm giới tính, đặc biệt khi có nghi ngờ, khiếu nại hoặc theo quy trình kiểm tra ngẫu nhiên từ ban tổ chức quốc tế" - bác sĩ Đổng thông tin.
ThS Đinh Quốc Long, giảng viên Bộ môn Xét nghiệm - Trường Đại học Y Dược TP HCM, cho biết thêm xét nghiệm giới tính bằng kỹ thuật phân tích nhiễm sắc thể là quy trình không quá phức tạp, thường dùng mẫu máu, da hoặc nang tóc. Theo ThS Long, các trường hợp xét nghiệm giới tính này chỉ dùng trong chẩn đoán bệnh lý di truyền hoặc thai kỳ, không phải trong môi trường thể thao chuyên nghiệp.
Hải Yến
