Từ những cơn mưa lời khen giả trên mạng xã hội đến vụ diễn chui trích đoạn "Tiếng trống Mê Linh" gây phản cảm, cho thấy một thực trạng đáng lo đang hiện hữu: danh tiếng nhiều lúc không còn được xây bằng tài năng, mà bằng chiêu trò và ảo tưởng.

Thao túng nhận thức

Trong thời đại số, nơi sự chú ý có thể quy đổi thành cơ hội, không ít người đã chọn cách tạo dựng danh tiếng bằng công nghệ và bê bối. Khi "hào quang ảo" ấy bước lên sân khấu thật, hậu quả không chỉ là sự lộ diện của những khoảng trống năng lực, mà còn là sự tổn thương nghiêm trọng đối với các giá trị nghệ thuật và di sản văn hóa.

Chưa bao giờ việc trở nên nổi tiếng lại dễ dàng như hiện nay. Chỉ cần vài công cụ tự động auto-comment, auto-like, auto-share, một cá nhân có thể nhanh chóng tạo ra hàng ngàn tương tác, dựng nên hình ảnh một "ngôi sao" đang được yêu mến. Những lời khen ngợi dày đặc, những lượt chia sẻ tăng đột biến… tạo nên một thứ gọi là "hiệu ứng đám đông". Nhưng đằng sau đó không phải là công chúng thật, mà là những thủ thuật lạnh lùng. Sự nổi tiếng kiểu này không được xây bằng lao động nghệ thuật, mà bằng kỹ thuật thao túng nhận thức.

PGS-TS Trần Yến Chi (Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh TP HCM) trăn trở: "Những "hào quang ảo" không phải là chiêu trò PR mà là một dạng ngụy tạo danh tiếng. Nguy hiểm ở chỗ là "hào quang ảo" đánh lừa cả người tạo ra lẫn người tiếp nhận, dẫn đến việc một số người lợi dụng sự nổi tiếng ảo này bước vào thế giới showbiz".

Ảo tưởng về bản thân

Theo những người trong cuộc, không ít người trẻ đã chọn con đường ngắn nhất: không cần có năng khiếu, bỏ qua quá trình rèn luyện kỹ thuật biểu diễn, bỏ qua học nghề, thay vào đó là tạo drama (lùm xùm, tai tiếng), gây sốc và tự tung hô. Họ không cần biết mình hát có đúng không, diễn có đạt không, chỉ cần "có người xem". NSƯT Ca Lê Hồng bày tỏ: "Nghề diễn viên không thể đi đường tắt. Đáng sợ nhất là khi ảo tưởng về bản thân, tưởng rằng mình đã nổi tiếng thật. Nghề diễn viên bây giờ có thể "nổi" rất nhanh, song nếu không có nội lực thì cũng sẽ "rơi" rất mau".

Vụ việc nhóm biểu diễn gắn với tên "Bùm Bum" thực hiện trích đoạn "Tiếng trống Mê Linh" do Hồ Khắc Tùng đạo diễn và là diễn viên đóng vai Thi Sách, Bùm Bum - Võ Thùy Dung đóng vai Trưng Trắc là một ví dụ.

Các nhà chuyên môn bức xúc khi một tác phẩm kinh điển, gắn với tinh thần bi hùng của lịch sử dân tộc, đòi hỏi kỹ năng ca diễn bậc thầy và sự am hiểu sâu sắc lại bị biến thành một tiết mục gây phản cảm về phục trang, động tác thiếu chuẩn mực, diễn xuất kệch cỡm, ca diễn lạc nhịp; hình ảnh minh họa cảnh trí sai lệch.

Nghiêm trọng hơn, tiết mục này được xác định là biểu diễn không qua kiểm duyệt của Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM. Tại cuộc họp Hội đồng Nghệ thuật ngày 20-3, Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM cho biết đang tiến hành xử phạt nhóm tổ chức sô diễn này.

NSƯT Lê Thiện tâm tư: "Ngay cả những nghệ sĩ gạo cội khi chạm vào tác phẩm "Tiếng trống Mê Linh" cũng phải rất thận trọng. Vai diễn lịch sử không chỉ cần kỹ thuật mà còn cần tâm thế. Làm không tới thì không nên làm. Đạo diễn không được đào tạo, đã biến những phân đoạn nội tâm thành trò gây cười là điều không thể chấp nhận. Đó là sự thiếu tôn trọng khán giả và cả tiền nhân".

Khoảng trống quản lý

Câu hỏi đặt ra là: Vì sao một tiết mục như vậy có thể xuất hiện? NSƯT Ca Lê Hồng nhận định: "Nếu không siết lại, chúng ta đang vô tình tiếp tay cho việc làm sai lệch nhận thức về nghệ thuật truyền thống".

Bà cũng lưu ý trong câu chuyện này, công chúng vừa là người chứng kiến vừa là nạn nhân. Khi bị dẫn dắt bởi những con số tương tác ảo, người xem dễ nhầm lẫn giữa giá trị thật và giá trị giả. Những người làm nghề nghiêm túc có thể bị lấn át bởi những "hiện tượng mạng", trong khi chuẩn mực nghệ thuật bị "kéo" xuống.

Trên thực tế, danh tiếng có thể được tạo ra bằng công nghệ, nhưng giá trị thì không. Sân khấu - nơi ánh đèn chiếu thẳng vào người nghệ sĩ - sẽ là phép thử công bằng nhất. Ở đó, mọi lớp vỏ ảo đều bị bóc tách, chỉ còn lại thực lực và nhân cách của người nghệ sĩ chân chính.

NSND Trần Minh Ngọc nhấn mạnh: "Một nền nghệ thuật không thể phát triển nếu công chúng bị dẫn dắt bởi những giá trị giả. Cần phải siết chặt hơn việc làm nghề tự phát của một số bạn trẻ lợi dụng sự ồn ào trên mạng để bước chân vào showbiz, gây phản cảm".